Rruga nëpër antropocen përmes artit

David Farrier deklaron që ”arti gjithmon e ka reflektuar raportin tonë ndryshues me kohën”.

Te libri i tij, Poetika e Antropocenit, profesori i letërsisë në Universitetin e Edinburgut, interesohej se si “koha e thellë namatis intimitetet çuditshëm të punuara të antropocenit”.

Në këtë libër ai kërkon të zbardhë të kuptuarit e krizës së ambientit brenda shkencave humane – siç thotë me fjalë të tij: antropocenin dhe ‘kthesën materiale’ në filozofinë e ambientit, ‘plantacianocenin’ dhe rolin e kapitalizmit global në krizën e lartpërmendur, si dhe studimet e reja të etikës së multispecieve dhe specieve në zhdukje, duke dhënë kështu një pikëpamje më të rrumbullakuar në këtë fushë të larmë.

Ai veçon tre poetë tek poezitë e së cilëve gjen shtresat e kohës së thellë tek akomodohen në vargjet e tyre. Te Elizabeth Bishopi ai heton “kohën si kornizë dhe referencë që edhe ia jep formën por edhe e merr prapa përshtypjen e jetës”. Te Seamus Heaney, “raportin absorbues e tretës me vendin”, ndërkaq te Larkini “sensin e kohës ndaj vendeve të kapur nga shkallëzueshmëria”. Mirëpo, tek të gjithë ai pohon të ketë gjetur një “ftesë për aleancë litike në përdredhjet kohore të Antropocenit”.

Te poezia ai gjen “një botë-bërje në rastet kur u jepet formë intimiteteve të përvojës ‘së të veçantës të së tashmes’ me fjalë të Jonathan Cullerit”.

Lidhja e jetës me gjeologjinë, e përbrenda saj e artit me gjeologjinë, është e pashkëputshme dhe e pranishme përherë qoftë me apo pa vetëdijen e plotë të jetuesit…e brenda tij, të krijuesit të artit.

Çfarë krijohet kur e kombinojmë antropocenin me poetikën?

Pyetje e mirë. Mendoj që ajo që [ato] e krijojnë është një mënyrë e re e të parit edhe të shumë krizave me të cilat po përballemi për momentin, por edhe të rolit që e luajnë në të kuptuarit e tyre. Njëra prej gjërave madhështore të letërsisë është që na ofron mënyra të veçanta dhe të dallueshme të së menduarit, lidhjes dhe eksplorimit të situatave për të cilat mund të mos kishim mundur të mendojmë në mënyrë të njëjtë pa kornizën e letërsisë, shtrëngesave dhe mundësive të saj. Prandaj, mendoj që Poetika e Antropocenit është aty që të mendojë se si letërsia mund të na japë korniza të reja të së menduarit për krizën klimatike, për këtë epokë të re të njeriut në të cilën po jetojmë.

Si na shpie arti i mirë nëpër kohë? Çfarë mund të bëjë arti i mirë e që s’mundet historia?

Nuk thuhet që vetëm ndonjëra prej formave të artit e ka të drejtën që të na lidhë me kohë të tjera apo ta ndryshojë perspektivën tonë. Mendoj që çdo lloj zhanri i ndryshëm i shkrimit, çdo lloj vepre arti i ka ato që mund t’i quajmë përballueshmëri (affordances), kapacitetin e vet për të na inkurajuar që ta shohim botën në një mënyrë të caktuar. Për shembull, në Poetikën e antropocenit, jam veçanërisht i interesuar në atë që mund ta bëjë poezia. Mendoj që poezia e ka një kapacitet të veçantë që të na ndihmojë të mendojmë për kohën në mënyra interesante.  Një poezi e ka kohën e vet – secila prej tyre e ka. E ka, mendoj unë, një cilësi të jashtëzakonshme dhe të gjerë të kohës. Një poezi e shkurtër mund të përfshijë nivele të gjera kohore, por po ashtu në po atë poezi të shkurtër, ai interval i shkurtër na çon drejt momentit më të menjëhershëm të perceptimit të individit. Dhe mendoj që ai elasticitet është i rëndësishëm kur vjen puna te të menduarit për kohën, apo kur vjen puna për krizën klimatike sepse mendoj që një dimensioni të krizës klimatike të cilit nuk i kushtojmë mjaftueshëm vëmendje është se si po e shpërfytyron sensin tonë të kohës dhe përvojës sonë të kohës. Ndryshimet që mund të kishin ndodhur brenda një mijëvjeçari përmes proceseve normale gjeologjike dhe planetare po përshpejtohen në mënyrë masive. Po shohim shkallë të larta të ndryshimeve planetare, ndryshimeve të ekosistemit për sa i përket ngritjes së nivelit të detit, depozitimit të karbonit në atmosferë, dhe kjo është përshpejtuar së tepërmi. Sensi ynë i kohës duhet që të ndryshojë po ashtu, dhe ne mund t’ia japim vetes sonë ato dritare të vogla mbi atë se si është ta përjetosh kohën në shkallë të ndryshme dhe në nivele të ndryshme.

Në artikullin Si arti i madh ju bën të shëtisni nëpër kohë thoni që arti gjithmonë e ka reflektuar raportin tonë ndryshues me kohën. Cilat kanë qenë konstantet në raportin tonë ndryshues me të?

Mendoj që themeli është te ajo se si e përjetojmë kohën ditë pas dite. Se si e përjetojmë kohën në trupat tanë dhe në raportet më të drejtpërdrejta. Kjo nuk ndryshon apo jo? Kësisoj mësojmë se si ta përjetojmë kohën, ta vëmë re si fenomen kur jemi shumë të vegjël dhe është gjithmonë streha jonë e parë kur mendojmë për kohën, se si është të kalojë koha për mua në jetën time. Por po ashtu ka një dimension të kohës së thellë. Mendoj që e dini, ne jetojmë ditë pas dite, jetojmë gjeneratë pas gjenerate dhe në cikle politike dhe në të gjitha këto mënyra që e bëjnë kohën të jetë e prekshme për ne. Por po ashtu jetojmë në harkun e kohës së thellë, dhe sa më shumë që i kushtojmë vëmendje asaj, aq më shumë e kuptojmë që i prek jetët tona të përditshme përmes materialeve që i përdorim. Për shembull, këto materialet shumë jetëgjata si plastika janë pjesë aq e madhe e përditshmërisë sonë. Ato e kanë temporalitetin e tyre që në mënyrë konstante i bie përmes atij tonit. Dhe ai bazament është gjithmonë një pikëlidhje me mënyrat e tjera të së menduarit për kohën.

Po ashtu thoni që njerëzit me artin e tyre donin të thoshin se “kam qenë këtu” ose që “jam këtu”. Në krizën klimatike, a ka ardhur koha që njerëzit të bëjnë art ku kryesisht thonë “dua të jem këtu”, “duhet të jem këtu”, “do të jem këtu”?.

Po, është një argument i mirë. Mendoj që në fakt, veprat të artit sot veçse janë duke e bërë pikërisht këtë. Në Islandë, kishte qenë një memorial pak vite më parë. Ishte memoriali i parë për një akullnajë që kishte pushuar së ekzistuari, dhe në atë memorial ishte një instalacion i një pllake që thoshte se këtu dikur ka pasur një akullnajë. Ne e kuptuam që ishte zhdukur për shkak të të bëmave të njeriut. Vetëm në të ardhmen do ta dimë nëse tashmë kemi bërë diçka për këtë punë. Vendet ku e gjejmë këtë janë gjestet përmes artit, ritualit, dhe kjo u flet gjeneratave të ardhshme. Është shumë e rëndësishme që të mendojmë se si mund të krijojmë vepra arti që e reflektojnë jo vetëm në lidhjen tonë me të kaluarën e thellë të botës siç ka qenë, por më së rëndësishmi për botën se si do të jetë, dhe të reflektojmë se si veprimet që i marrim sot do t’i prekin jetët e gjeneratave e gjeneratave që do të vijnë.

Në esenë tuaj Do ta bartim atë barrë për një kohë të gjatë, ju flisni për konceptin e shtëpisë. Cili është koncepti më i preferueshëm i shtëpisë tash – edhe për ne, por edhe për qëndrueshmërinë e ambientit rreth nesh?

Shtëpia. Mendoj që duke e parë që jemi duke e trazuar vetë folenë tonë, që nuk po e trajtojmë si shtëpinë tonë, planeti i cili është shtëpia jonë – mënyra se si i trajtojmë tullat dhe shtëpitë tona mobile, katër muret brenda të cilave jetojmë – po sikur një mysafir ta trajtonte shtëpinë tonë ashtu si ne e trajtojmë planetin, ne do ta përzinim shumë shpejt. Sigurisht, dikush duhet ta mendojë planetin si shtëpi të veten dhe të sillet ashtu. Ne duhet të mendojmë për veten tonë sikur jemi mysafirë në shtëpinë e tjetrit. Dhe mendoj që kjo vlen tash edhe për neve si Veri Global që po hedhim mbeturina të llojeve të ndryshme, qofshin karbon apo diçka tjetër, në shtëpinë, dhe efektivisht në peizazhin dhe ambientin e njerëzve në Jugun Global, e që po e ndien më së keqi efektin e ndryshimit klimatik. Pra, në njëfarë mënyre ne po ndërhyjmë në shtëpitë e tyre në mënyra vërtet jo të mirëpritura. Mirëpo, efekti të cilin po e arrijmë është që ato pasoja do të rrinë, siç kam thënë, për gjenerata e gjenerata në shtëpinë tonë planetare . Karboni të cilin e lëshojmë në atmosferë nuk do të hiqet për ndoshta dhjetë apo 100 mijë vjet. Do të jetë aktiv në formimin e klimës gjatë gjithë kohës. Prandaj, ne do të jemi mysafirë të padashur në shtëpitë e njerëzve në të ardhmen, prandaj ne duhet të veprojmë sipas rregullave.

Në po këtë ese flisni se si gjërat që i posedojmë “mund të na posedojnë neve kur nuk kemi kujdes”. A duhet kjo jetë më shumë t’i dedikohet ‘të qenët’ se sa ‘të pasurit’?

Po e di se për çfarë e keni fjalën. Mendoj që në kuptimin që posedimet tona na posedojnë neve apo që ne konsumohemi nga dëshira për kënaqësi afatshkurtër, përfitime të vogla përmes materialeve dhe objekteve, komoditeteve dhe posedimeve. Ky është një shpërqendrim. Ka shumë mënyra përmes së cilave mund të shpërqendroheni lehtazi në ditët e sotme, qoftë përmes mediave sociale apo krizave afatshkurtra në politikë. Si diçka më kuptimplotë, nuk janë shpërqendrime, por janë kriza si puna e kostos së jetesës, ato ekonomike, e madje edhe lufta në Ukrainë – të gjitha këto janë arsye legjitime për t’u shpërqendruar nga kriza më e madhe – ajo klimatike. Mirëpo, mendoj që duhet ta kemi me dije që kjo krizë më e madhe nuk do të na presë. Po shpaloset, dhe po ndodh gjatë gjithë kohës.

Letërsia si armë e ekokritikës – si mund të jetë efikase?

Dua që të jem i kujdesshëm dhe të mos sugjeroj që letërsia e ka përgjigjen, dhe nuk mendoj që roli i letërsisë është që ta përcjellë mesazhin te masat. Shkrimi letrar historikisht ka qenë i prirë të mos ketë audiencë shumë të gjerë. Nëse flasim për shkrimin e vetëdijshëm që mendon për formën, dhe mendon për letërsinë e së kaluarës dhe se si ta ribëjë atë – veprat e famshme janë gjithmonë ato që funksionojnë më shumë në zhanret ekzistuese. Prandaj, ne nuk duhet të mendojmë që letërsia do të jetë medium përmes së cilit përcillet mesazhi. Mirëpo, mendoj që letërsia mund të kryejë punë të mirë në krijimin e një hapësire për reflektim dhe për atë lloj të mendimit që ndoshta nuk është i mundur në debate politike apo ekonomike. Letërsia shtron pyetje të ndryshme mbi natyrën e përvojës dhe llojet e vlerave që e prekin atë. Prandaj, kur arrijmë te poezia lirike, e kemi një mundësi që të reflektojmë mbi çfarëdo teme që e ka poezia, apo siç thashë më parë, mbi përvojën tonë me kohën dhe vetë natyrën e kohës. Se si një poezi e shkurtër e cila mund të lexohet në më pak se një minutë mund të na çojë në të kaluarën e thellë të tokës, apo nga shekuj më parë e deri te pesë minuta më parë, dhe ta krijojë këtë mënyrë aq elastike dhe fleksible të së menduarit për lidhjen tonë me kohën, atëherë kjo mund të jetë një shkallare drejt një qasjeje më empatike ndaj gjeneratave të ardhshme.

Keni ndjenja të përziera për avancimin e jetës njerëzore që ka krijuar art e zhvilluar shkencë të niveleve të larta, por që po ashtu ka rezultuar si kërcënim për vetë planetin?

Po, kemi bërë gabime, sigurisht, dhe kurrë më shumë se sa në shekullin e njëzet, e që për mua ishte një periudhë e arritjeve të jashtëzakonshme në art, muzikë dhe letërsi. Ne kemi arritur ta shohim anën më të mirë të së qenët njeri në këta 120 vjetët e fundit, por po ashtu edhe anën më të keqe – më të keqen të mundshme. Është e komplikuar që të jesh njeri, apo jo? Ne jemi gjithmonë të dyja – vetja jonë më e mirë dhe më e keqe. Mirëpo, mendoj që e kemi një zgjedhje. Më pëlqen të mendoj që letërsia mund të na ndihmojë ta kuptojmë këtë dhe të mbahemi më shumë për anën tonë të mirë.

Thoni që jeta është gjeologjike – po çfarë ka gjeologjike te letërsia?

Në Poetikën e antropocenit jam veçanërisht i interesuar për kohën e thellë dhe se si kriza klimatike është po ashtu edhe krizë e kohës. Sepse, shumë prej mënyrave përmes së cilave po e ndryshojmë planetin përfshijnë intervenimin në procese planetare, gjeologjike dhe të kohës së thellë për sa i përket asaj që ne po e ndryshojmë kiminë e atmosferës dhe oqeanet apo mënyrën se si po transportojmë sasi të mëdha të sedimentit dhe shkëmbinjve në planet, pastaj prodhimit të betonit që ka një kosto karboni prej trilionë tonësh beton deri tash, së paku që nga Lufta e Parë Botërore, për shembull, ne po i rrisim nivelet e deteve. Të gjitha këto janë lloje procesesh gjeologjike planetare që do të kishin ndodhur përgjatë një mijëvjeçari e ndoshta edhe miliona vitesh, dhe ne po e imponojnë në vetëm pak gjenerata. Prandaj, ne jemi njëfarë force gjeologjike sot, ekuivalente në shumë aspekte me vullkanet dhe proceset tektonike, dhe ne kemi nevojë që ta shohim që e kemi atë nivel të agjencisë por që nuk është diçka që e kontrollojmë në tërësi. Ne nuk po e bëjmë qëllimisht këtë. Është gati një lloj nënprodhimi i shekullit njëzetenjë. Ajo që më intereson është se si letërsia mund të na ndihmojë që të mendojmë për veten tonë si forcë gjeologjike – se çfarë do të thotë që njerëzit ta kenë atë nivel të ndikimit mbi planetin dhe të ardhmen e tij.

E përmendni Eduardo Kohnin që thotë se pyjet mund të mendojnë. Po sikur të flisnin, çfarë do të na thoshin?

Kjo është interesante. Mendoj që në vitet e fundit shkenca ka filluar ta dëshmojë që pyjet mendojnë në njëfarë mënyre. Një pyll drush nuk është vetëm një grupim i organizmave individualë por është një komunitet i organizmave që po komunikojnë me njëri-tjetrin përmes rrjeteve mikorziale , rrjeteve mykotike që lidhen me rrënjët e tyre nën tokë. Dhe të gjitha këto sinjale kalojnë përmes druve duke i paralajmëruar ata për rreziqe. Nëse një dru sulmohet nga një parazit apo në fakt pritet, do t’ua dërgojë të tjerëve në pyll këtë sinjal. Prandaj, drunjtë disi po mendojnë. Mendoj që kemi filluar të mësojmë që disi ta interpretojmë atë mendim dhe gjuhë; dhe një pjesë e poezive për të cilat flas në Poetikën e antropocenit në njëfarë mënyre reflekton në atë se çfarë mund të bëjë një poezi që të na induktojë neve një mënyrë humane të së menduarit por që është e huaj dhe e panjohur. Sigurisht, askush nuk mund ta dijë saktësisht se si mendon një pyll apo një dru, por ne mund ta shtyjmë para sensin tonë të krijimit të kuptimit – prapë mendoj që poezia e ka lirinë që ta bëjë këtë gjë – që të na shtyjë drejt tentimit për të menduar ndryshe.

Njerëzit lexojnë gjithnjë e më pak fiksion sot. Në epokën e Instagramit dhe TikTokut, mbani shpresë që format e artit dhe mediat sociale mund të ndërveprojnë në përhapjen e mesazhit kundër ndryshimeve klimatike?

Mendoj që çdo teknologji, çdo platformë, çdo medium, çdo formë arti, çdo disiplinë e ka një rol që e luan. Unë jap mësim letërsinë angleze në Universitetin e Edinburgut, dhe jap mësim në lëndë të letërsisë ambientale dhe ekokritikë. Nganjëherë studentët më pyesin se çfarë ka të bëjë kjo me letërsinë? Dhe unë u them, paj mirë, këto probleme janë problem i të gjithëve dhe prekin çdo aspekt të jetës. Prandaj, mendoj që është e rëndësishme për historianët, gjeografët, kimistët, fizikanët, inxhinierët, studentët e mjekësisë, matematikanët, muzikantët, të gjithë neve, artistët, që të mendojmë se çfarë domethënie e kanë këto pyetje për ne dje për subjektet në të cilat punojmë. Mirëpo, po ashtu nënkupton që përgjegjësia ndahet së bashku. Nuk do të na shpëtojë vetëm Twitteri – nuk janë vetëm inxhinierët, apo shkrimtarët dhe poetët. Të gjithë e kanë pjesën që duhet ta luajnë.

Pse zgjodhët pikërisht poetë si Seamus Heaney, Elizabeth Bishopi dhe Peter Larkini për të folur për poezinë dhe ambientin?

Që të gjithë ofruan mënyra të ndryshme të së menduarit për pyetjet që më interesonin. Seamus Heaney mendoj që është një poet për të cilin sensi i mënyrës se si gjeologjia bashkërenditet dhe përbashkohet me të përditshmen është shumë i qartë në veprimtarinë e tij. Ngjashëm edhe me Elizabeth Bishopin. Ajo është një poete për të cilën sensi i kohës së thellë është një shqetësim i qëndrueshëm. Ajo vetë kishte thënë që vepra e Charles Darwinit mbi evolucionin kishte shumë ndikim te ajo, prandaj ajo e bart një sens të mësimit të thellë përgjatë veprës së saj. [Pastaj vjen] dikush si Peter Larkini, i cili nuk është një poet shumë i njohur, por i cili po bën punë të mrekullueshme dhe intelektualisht rigoroze tash e disa dekada, e që shkruan në mënyrë konsistente për pyjet industriale. Prandaj ai ofron një përdredhje të asaj pyetje. Ju ma përmendët Eduardo Cohnin, se a mund të mendojnë pyjet? Apo si mendojnë pyjet? Paj, shkrimet e Peter Larkinit për plantacionet pyjore na lejojnë që të mendojmë se si një pyll i mbjellë nga njerëzit për përdorim nga ta, mund të thuhet që po ashtu mund të mendojë. A e ka atë lloj prezence jashtë asaj që ia kanë imponuar njerëzit?

Për fund, ku mund t’i gjejmë dhe ecim tunelet e ngushta optimiste për shpëtimin e planetit dhe jetëve në të?

Mendoj që duhet të shikojmë kah vetja. Rebecca Altman thotë që dëshpërimi është një luks edhe pse situata duket e zymtë kohë pas kohe. Unë i shikoj liderët botërorë të mbledhur në Sharm el-Sheikh për COP 27-ën, dhe mendoj: Çfarë mund të bëni? Çfarë jeni përgatitur që të bëni? Nuk kam shpresë kur i shoh ata, por pastaj  e kemi lëvizjen protestuese në Mbretërinë e Bashkuar të quajtur Veç Ndaleni Naftën, ku të rinj të guximshëm po e ngjisin veten në rrugë, po mbajnë lart produkte arti, po hedhin supë në piktura nëpër galeri, ju me shumë gjasë e keni parë këtë. Mendoj që ata janë jashtëzakonisht të guximshëm dhe kanë gjetur shpresë brenda vetes përmes veprimit. Prandaj, mendoj që duhet të shikojmë kah vetja. Askush nuk do ta bëjë këtë  për ne.