Kolazhi, një mënyrë adekuate rrëfimi sot

Zhytja në fiksion, përmes leximit të një libri, shikimit të një filmi apo ndonjë mediumi tjetër, në përshtypjen e parë mund të duket si ikje nga realiteti.

Mirëpo për shkrimtarin David Shields është një rrugë e tërthortë që shpie pikërisht drejt realitetit, dhe në një pikë është vetë manifestimi i tij.

Shieldsi më 2010 botoi librin Uria e realitetit: Një manifest! e që është një refuzim syzhesh formulaike dhe të parashikueshme, si dhe kritikë ndaj ngarendjes për autorësi në livadhin e lirë letrar, pasi që edhe tërë kulturën e sheh si një lojë përshtatjeje.

Qëllimi i tij me këtë libër është që ta shkruajë një ars poetica që shkon përtej letërsisë dhe prek edhe format tjera të artit.

Një gjë ka gjithmonë në mendje – që përmes fiksionit po kërkohet realiteti – fiksioni është rrenë por shteg drejt të vërtetës – apo siç thotë fjalia që i atribuohet Pablo Pikasos: Arti nuk është e vërteta; arti është gënjeshtër që na mundëson ta njohim të vërtetën.

Në epokën e tkurrjes së vëmendjes dhe durimit, kohës dhe vullnetit për t’iu dedikuar teprisë së fjalive, ai kërkon një ekonomi të tyre por edhe të hapësirës se ku vendosen fjalët – prandaj preferon rrëfimin përmes fragmenteve që formojnë një tërësi ndonëse jo një tërësi të zgjidhur”.

Preferon njashtu edhe kolazhin ku “fragmentet mblidhen rishtazi dhe riaranzhohen nga imazhet paraekzistuese për ta sjellë në pah një imazh të ri”.

Shieldsi pohon që në “urinë tonë për të gjitha gjërat e vërteta, i bëjmë faktet jorelevante”.

Pse mendoni se na pëlqen aq shumë ta dëgjojmë/shikojmë/lexojmë një tregim?

Kjo është një pyetje shumë e thellë, dhe në një mënyrë, natyrisht edhe e ka prodhuar tërë këtë libër. Do të argumentoja që ne të gjithë ëndërrojmë në tregime. Edhe kur jemi fëmijë shumë të vegjël, madje edhe në moshat një dhe dy, fëmijët duan që të rrëfejnë tregime, dhe mendoj që dikush do të argumentonte që kafsha njerëzore është e krijuar për të rrëfyer tregime, ndoshta më shumë se secila kafshë tjetër. Mund të argumentoni që ajo që i përkufizon qeniet njerëzore është ndoshta kapaciteti ynë për tregim që ka të bëjë me vetëdijen tonë për vdekshmërinë, që jemi të vetëdijshëm që jemi të vdekshëm në mënyra në të cilat nuk është e vetëdijshme asnjë kafshë tjetër, për aq sa di unë.  Andaj mendoj që ne tentojmë që ta tregojmë tregimin tonë në mënyrë që ta kuptojmë kohën tonë të shkurtër në Tokë. Këtu mendoj se buron rrëfimi i tregimeve tona. Mendoj që disa njerëz e keqinterpretojnë librin tim Uria për Realitetin si antitregim. Jo, është libër kundër tregimeve të parashikueshme, kundër tregimeve formulore. Lëri një mijë tregime që të lulëzojnë. Mos e trego vetëm atë tregim të vetëm, të thjeshtë, gjenerik, por tento ta rrëfesh një tregim me shumë shtresa në aso mënyre që i reflekton jetët tona.

Pse e kërkojmë realitetin përmes artit dhe fiksionit? Çfarë e bën këtë shteg drejt realitetit aq joshës?

Ju po shtroni pyetje shumë kyçe, dhe janë pyetje që e frymëzojnë librin tim dhe adaptimin filmik të tij. Do të thosha që ne kërkojmë një drithërimë e asaj se çfarë ndjesie jep jeta, e që mendoj që shumë prej nesh, përfshirë edhe unë, jemi të tmerruar nga jeta pa kornizë, pa ndërmjetësim, pa ndonjë lloj mbulese. Njëra prej gjërave që e shpjegoj te Uria e Realitetit është që ne po që e përjetojmë në jetët tona tejet të stërndërmjetësuara një pjesë të pakët të realitetit.  Shumë njerëz më kanë pyetur kohët e fundit për bisedën që prodhohet nga inteligjenca artificiale, nuk e di nëse e keni dëgjuar apo provuar, dhe njerëzit po më pyesin që ta provoj e të tilla gjëra. Mendoj që ne duam të ndihemi që jemi gjallë në Tokë në këtë kohë, që ne po e përjetojmë jetën tonë në gjakun tonë dhe në muskujt tanë. Mirëpo është tmerrësisht e vështirë për shkak të hiperndërmjetësimit të shekullit njëzet e një. Mua më duket që njerëzit tërhiqen nga gjëra si, ta marrim një shembull të ashiqarshëm, realiteti televiziv apo filmat dokumentarë, mokumentarë për hip hopin, standup komeditë, gjëra që ndihen sikur janë reale mirëpo të cilat janë tejet të orkestruara. Mua më duket që ne e duam një iluzion të realitetit dhe të diçkaje që duket tmerrësisht e vërtetë si për shembull realiteti televiziv, mirëpo ne jemi kafshë rrëfyese dhe ne tërhiqemi drejt diçkaje që duket reale mirëpo është në fakt disi artificiale. Unë jam tejet i tërhequr drejt këtij rreshti të Kafkës të cilin më duket se e citoj në librin tim apo të cilin mund ta keni dëgjuar më parë. Kafka kishte thënë që “një libër duhet të jetë një sëpatë që thyen detin e ngrirë brenda nesh”. Mendoj që ajo pjesë e argumentit në librin tim, tregon që ne jemi të ngrirë, që ne jemi një hiperndërmjetësim i shoqërisë së vonë kapitaliste të tregut dhe kjo na ka bërë emocionalisht dhe intelektualisht të ngrirë. Mendoj që ne i preferojmë veprat artistike të cilat së paku premtojnë që ta thyejnë atë det të ngrirë brenda nesh, dhe mendoj që veprat të cilat provojnë që të prekin te e vërteta e kanë atë mundësi, sipas pikëpamjes sime.

Tingëlloni shumë nazeqar sa u përket syzheve dhe rrëfimeve. Çfarë forma të rrëfimit ju pëlqejnë tani në vitin 2023?

Të jesh zgjedhës është gjë e mirë. Mendoj që nganjëherë njerëzit e keqinterpretojnë apo e keqkuptojnë atë që po e them, dhe që krejt çfarë po bëj është që po përkrah video në YouTube apo TikTok apo gjëra të Twitterit. Mendoj  që ajo që po dua ta bëj është që po provoj ta turbongarkoj artin bashkëkohor. Libri Uria e Realitetit doli diku 13 vjet më parë, dhe unë e kam shkruar ndoshta 15-18 vjet më parë përgjatë shumë vitesh. Ky libër doli nga frustrimet dhe bajatllëku im me vetë fiksionin tim. I kisha shkruar tri romane. Ligjëroja shkrimin fiksion te studentët e kolegjit dhe studentët e diplomuar, dhe isha disi i bajatosur me leximet e mia, me shkrimet e mia, dhe me shkrimet e studentëve të mi. E kuptoj që jam shumë i tërhequr drejt veprës e cila së paku tenton që t’i afrohet sa më shumë që është e mundur realitetit të pareduktueshëm. Tentoj që ta reduktoj qasjen time në mediat sociale sa më shumë që është e mundur. Nuk është se rri duke shikuar shumë video në YouTube apo në TikTok, mirëpo jam i interesuar në një art që ka ritëm dhe shpejtësi, që ka sofistikim ekzistencial dhe epistemologjik të jetës bashkëkohore. Jam admirues i madh i Annie Ernauxit, fitueses më të fundit të Çmimit Nobel për Letërsi, shkrimtares franceze vepra e së cilës është aq bukur pointilliste dhe e fragmentuar. Disi lëviz me shpejtësinë e tingullit. Ka energji dhe shpejtësi të madhe drejtimi, kompresion dhe është koncize. Disi mendon, ndien dhe flet ashtu si ne mendojmë dhe flasim. Tani, njerëzit lavdërojnë romane konvencionale si ato të Margaret Atwoodit dhe Ian McEwenit, një numër i madh romanesh konvencionale, memoaresh konvencionale të cilat nuk më interesojnë. Jam shumë i interesuar në atë që e quaj kolazh letrar e që në një mënyrë ka marrë mësim nga videot në YouTube, që ka mësuar nga TikToku, që ka mësuar nga Twitteri, por që ka thellësi filozofike, thellësi intelektuake të letërsisë antike klasike. Po pyes për këtë përzierje të pamundur, dhe definitivsht e gjej te nejrëz si David Marksoni, J.M. Coetzee, Spalding Gray, Simon Gray, Kafka, Becket, Leonard Michaels, Maggie Nelson, Amy Fusselman. Mund t’jua ja një listë të gjatë të shkrimtarëve. Pastaj, Emil Ciorani, shkrimtari rumuno-francez. Ai është gati si Twitteri për ekzistencialistë. Ai për mua është model. Kishte lindur më 1911 dhe kishte vdekur diku kah viti 1995, pra në moshën 84-vjeçare apo diçka e tillë. Ai është një shkrimtar shumë, shumë i mirë, tejet i kulluar në traditën e lashtë filozofike, mirëpo shkruan si person bashkëkohor. Ai për mua është një model se si po tentoj të shkruaj. Shkrimtarët të cilët unë i lexoj janë të prirë të kenë kompresion, koncesion, shpejtësi direksionale, dhunë, intensitet. Në ata libra konvencionalë të gjatë, romane të lodhshme, ekziston një lloj dorëmbajtje që i bëhet lexuesit, dhe ne nuk kemi nevojë që të na shpjegohet pasi që mund të shpjegohet përmes pak fjalish. Kështu që jam admirues i madh i Cioranit.

Thoni se kapitalizmi nënkupton dhe nxit pasiguri. A e ka për detyrë artisti ta sensibilizojë “konsumuesin” e vet, apo është i lirë, sipas jush, që edhe ai vetë ta eksploatojë atë?

Kjo është fascinuese. Ju po i strukturoni këto pyetje aq mirë, dhe vërtet e vlerësoj angazhimin tuaj me librin dhe pyetjet që ky libër provon t’i ngrehë, Lum. Kjo prapë na kthen te fjalia e Kafkës që libri duhet ta thyejë detin e ngrirë brenda nesh. Për mua, një vepër arti duhet ta vë në siklet lexuesin – shih, ka një varg te W.H. Audeni që thotë që arti i madh është mendimi i qartë për ndjenjat e përziera, apo Pikaso që thotë se shija e mirë është armike e artit të madh. Mendoj që jam i interesuar në parehatinë në jetën time. Dua që të jem i shëndoshë dhe i sigurt, dhe dua që ta mbyll derën kryesore apo ku ta di unë. Mirëpo, në artin tim, jam shumë i vetëdijshëm për vdekshmërinë njerëzore. Dua art që me shok na zgjon për t’u ballafaquar me gjendjen tonë të vdekshme. Mendoj që shumë prej artit tani, ndoshta posaçërisht në demokracinë kapitaliste perëndimore, është disi si sofomorik. Ekziston aty si njëfarë narkolepsie. Është aty për ta vënë lexuesin në gjumë nëpër mjegullën e nostalgjisë. Shumë shkrimtarë që janë të pranuar si shkrimtarë të mëdhenj janë, për mua janë shkrimtarë fare pak të maskuar si romancierë të shekullit nëntëmbëdhjetë të cilët në thelb po shkruajnë fiksion të modelit të vjetër të shekullit nëntëmbëdhjetë. Nuk ka sigurime në jetë. Unë jam i interesuar në artin bashkëkohor që mishëron të gjitha zbulimet që i kemi bërë në fizikën kuantike, në filozofi, në linguistikë, në politikë, në histori – ne kemi nevojë për art bashkëkohor që është po aq i parehatshëm sa është jetë posa ta dimë se nuk ka shënjues transcendentalë të cilët jemi ne. Mendoj që një shumë e madhe e artit bashkëkohor po tenton që të ofrojë ngushëllim të rremë, dhe lloji i artit të cilin po mundohem ta pranoj, mishëroj, teorizoj dhe praktikoj tenton që t’ia japë lexuesit një lloj sensi të rehatisë në vetminë e përbashkët, nëse kjo ka kuptim. Është një pasazh i mrekullueshëm te David Foster Wallace kur ishte pyetur se çfarë ka të mrekullueshme letërsia? Ai thotë që ju nuk mund ta dini se çfarë po mendoj dhe ndiej, dhe unë nuk mund ta di se çfarë po mendoni dhe ndieni. Letërsia është në versionin saj më të mirë një urë e ndërtuar përgjatë në humnerën e vetmisë njerëzore. Mendoj që ky është saktësisht lloji i veprës të cilën po mundohem që ta përkrah.

 ‘Shkrimtarët e fiksionit shpikin”. Sa akt i vetëdijshëm e vizionar është shpikja, apo ka më shumë të bëjë thjesht me guximin e tyre për të shkruar ashtu si iu vjen?

Interesante. Mendoj që pasazhi të cilin po e citoni thotë që shkrimtarët e fiksionit shpikin, dhe them diçka si, shkrimtarët e jofiksionit mbajnë mend apo diçka e tillë. Supozoj që jam më pak i interesuar në shpikje të plotë. Mendoj që është pjesë e vetë kufizimeve të mia si shkrimtar dhe lexues e mendimtar. Nuk e di se çfarë shije e keni ju si lexues apo shkrimtar, mirëpo unë kam relativisht fare pak interes në fantashkencë ta zëmë – në shpikje të pastër. Më kujtohet kur po udhëtoja nëpër Evropën Perëndimore gjatë kohës së kolegjit, dhe i kisha dy libra me vete: 100 vjet vetmi të Gabriel Garsia Markezit, si dhe Në kujtim të kohës së humbur të Marsel Prustit. Më duhet ta pranoj që isha shumë më i interesuar në këtë të fundit. Nuk isha realisht aq i interesuar në shpikjen e Garsia Markezit, në shpikjen e plotë të tij. Është një libër i mrekullueshëm, por unë thjesht nuk isha i interesuar në fantastiken. Përderisa Prusti është, mendoj unë, më afër estetikës sime, ku ai është thjesht i interesuar në aktin e kujtesës si formë arti. Mjafton ta shihni titullin e librit që nënkupton që Prusti është në thelb duke kujtuar diçka dhe duke e transliteruar atë në një vepër kuazifiktive, ndërkaq 100 vjet vetmi pak a shumë njofton që prej fillimit që është një fabulacion, mund të themi. Nuk jam i sigurt nëse po i përgjigjem pyetjes suaj shumë mirë. Jam admirues shumë i madh i një libri të fundit nga Simon Gray, Ditarët e plotë të tymosjes së cigares. Ai është një shkrimtar britanik dhe ka sjellë një ditar prej katër vëllimesh mbi dhjetë vjetët e fundit të jetës së tij. Këta libra janë gjoja për tentimin e tij për ta lënë cigaren dhe besoni ose jo, por është një libër njëmijë faqesh ku ai realisht mediton në një nivel tepër të thellë mbi vdekshmërinë e tij, pikëllimin dhe lumturinë e vet, dhe libri ngjason me autoportretet e Rembrantit, me autoportretin e fundit të tij. Hamendësoj që jam i interesuar në shpikjen si nëngrup të kujtesës, meditimit dhe të së kujtuarit. Pothuajse në të gjithë librat që më tërheqin përzihet fiksioni me jofiksion, apo ata i afrohen një ditari të tematizuar apo poetizuar. Këtu modele i kam Beketin, Prustin e të tjerë.

A e mendoni kolazhin si modelin më përfaqësues të artit dhe realitetit si dy gjëra të përbashkëta? Pasi thoni që kolazhi e demonstron që shumë gjëra/fragmente mund tu bëhen një ndonëse ai njëshi nuk është kurrë i zgjidhur. E i zgjidhur duket që nuk ka për të qenë kurrë as realiteti

Ju po përqendroheni në pasazhet kyçe të këtij libri dhe të disa prej komenteve lidhur me to. Njihem si dikush që punon në kolazhe letrare, dhe tash në pjesën e fundit të jetës sime jam bërë edhe filmbërës dokumentaresh. Filmat si Lynch: Një histori apo Si përfunduam këtu janë disi si kolazhe apo montazhe. Është vetëm pjesë e estetikës sime në njëfarë niveli. Mund ta shpjegoj se pse më tërheqin ato, qoftë nëse është ndonjë mungesë durimi apo nëse është ndonjë parehati, çrregullimi i deficitit të vëmendjes apo diçka e tillë, mirëpo e ndiej fuqishëm që është. Një gjë që më tërheq ta them është që unë bukvalisht nuk mund ta lexoj një libër që nuk ka shumë hapësirë të bardhë në të. Thjesht më tërheqin këto blice të paragrafëve, e hapësirat e bardha. Është thjesht si unë mendoj dhe shkruaj. Në momentin që shoh një libër që është 700 faqesh me pasazhe të trasha, thjesht unë nuk i përjetoj më jetët tona të tanishme. Kjo na kthen te pyetja juaj e mëhershme për TikTok dhe YouTube. Bija ime është 29-vjeçare dhe ajo më thoshte që gjenerata e saj thjesht s’e kanë shtrirjen e vëmendjes aq sa për t’i shkuar një filmi deri në fund. Ata shikojnë vetëm copëza të tij. Në një mënyrë, po tentoj që ta nxis të shkruarit bashkëkohor që ta ketë urgjencën, rëndësinë, shpejtësinë, kompresimin, konsistencën dhe shpejtësinë direksionale të artit bashkëkohor, qoftë ajo piktura bashkëkohore, filmi bashkëkohor, televizioni bashkëkohor, radio, standup komedia e të tjera. Mendoj që shumë kolegë të mi në artin letrar janë duke e  kopjuar modelin letrar të shekullit XIX. Prandaj po, një gjë që më pëlqen ta them është që kolazhi nuk është një strehë për ata që nuk mund të hartojnë. Kolazhi është një evolucion përtej narracionit.  Realisht e besoj këtë. Mendoj që kolazhi është më i vështiri. Njerëzit mendojnë që kolazhi është më i lehtë se sa narracioni konvencional, mirëpo do të thosha që është krejtësisht e kundërta sepse të krijosh një kolazh letrar që ka momentum, shpejtësi dhe magji është një detyrë jashtëzakonisht e vështirë. Mirëpo, nëse shkrimtari mund ta bëjë këtë dhe lexuesi mund ta kuptojë se çfarë po bën shkrimtari, atëherë ka një martesë të mrekullueshme mendjesh midis shkrimtarit dhe lexuesit, sepse është sikur pothuajse t’ju kem mësuar që të ma lexoni mendjen. Ofrohet një zbukurim magjepsës i vetmisë njerëzore. Nëse lexuesi mund ta ndiejë atë që po e argumenton shkrimtari në veprën e tij apo të saj të kolazhit letrar, atëherë po krijohet një lidhje madhore njerëzore, kurse nëse e shkruaj, të themi, një roman konvencional, dhe ju e ndiqni narracionin tim, kjo më duket mua një lidhje më pak emocionuese. Pra, qartazi, mendoj që kolazhi është gjëja më e hijshme që e kemi mes nesh, dhe pothuajse i gjithë arti që më tërheq në letërsi dhe film e të tjera e ka një cilësi pointillistike.