A mund të mbijetojë Evropa pa mbrojtjen e SHBA-së?

Kur vendet evropiane në rajonin e Detit Baltik iu bashkuan NATO-s për mbrojtje nga Rusia, ato nuk parashikonin që aleati i tyre më i fuqishëm i NATO-s do të ishte ai që do t’u kërcënonte t’u merrte territor. Shoku i krizës së Grenlandës mund të jetë zhdukur nga titujt kryesorë, por SHBA-të e Donald Trump kanë sugjeruar gjithashtu se mund të vendosin të mos e mbrojnë Evropën. Dhe Rusia vazhdon të jetë një shqetësim në Detin Baltik.

Për fat të mirë, vendet e ndjeshme baltike kanë nisur një sërë iniciativash mbresëlënëse për të mbajtur të sigurt mini-oqeanin e tyre. Ndërsa SHBA-të heqin dorë nga përgjegjësia për mbrojtjen e Evropës, këto përpjekje mund të ofrojnë një model për të ardhmen e vetë NATO-s.

Finlanda njoftoi në janar se do të bashkohej me vendet e tjera të Detit Baltik për të krijuar një qendër mbikëqyrjeje detare. Finlanda e sheh këtë si një mënyrë për të rritur aftësinë dhe autoritetin për të ndërhyrë në “situata” në detin e saj territorial dhe zonën ekskluzive ekonomike. Është një masë e arsyeshme.

Dhe nuk është e vetmja. Kur dy tubacionet e Nord Stream shpërthyen në zonat ekskluzive ekonomike të Suedisë dhe Danimarkës në shtator 2022, kjo e zuri rajonin në befasi të plotë. Sigurisht, disa zëra profetikë kishin paralajmëruar për vite me radhë se kabllot dhe tubacionet nënujore ishin të prekshme nga sabotimi, por me praktikisht asnjë incident të dyshimtë që rrezikonte këtë infrastrukturë të paçmuar, filloi vetëkënaqësia. Pastaj erdhi sabotimi i Nord Stream, i ndjekur nga mbërritja e flotës ruse në hije – e projektuar për të shmangur sanksionet e naftës – dhe këputja misterioze e dy kabllove dhe një tubacioni në vitin 2023.

Pavarësisht nëse Trumpi pushton Grenlandën apo jo, kjo është e qartë: rendi perëndimor që dikur e njihnim është histori.

Shtetet bregdetare të oqeanit – pa Rusinë – filluan të bashkëpunonin më shumë. Ndërsa kabllot nënujore vazhduan të priteshin në mënyrë misterioze, duke kërcënuar furnizimin me energji dhe internet, dhe anijet në hije përshkonin këto ujëra çdo ditë, ato filluan të përmirësonin ndarjen e informacionit, një masë e mërzitshme por thelbësore. Ata lançuan një mjet të inteligjencës artificiale të quajtur Nordic Warden për të zbuluar anomali mbi kabllot dhe tubacionet nënujore.

Marinat dhe rojet bregdetare të tyre zgjeruan patrullimin detar. Ata lançuan inspektimet e anijeve në hije (një detyrë më e vështirë nga sa duket, sepse ligji ndërkombëtar detar u jep të gjitha anijeve lirinë e lundrimit). Në fillim të vitit të kaluar, ata madje krijuan një shërbim të përbashkët patrullimi detar për të mbrojtur kabllot dhe tubacionet ditë e natë. Edhe pse Baltic Sentry, siç quhet kjo patrullë, është zyrtarisht një iniciativë e NATO-s, ajo ekzekutohet nga vetë vendet e Detit Baltik.

Për Estoninë, viti 2023 ishte një zgjim i ashpër, siç më tha Erkki Tori, këshilltari i sigurisë kombëtare të vendit. Tani, në vitin 2026, ai thotë se flota në hije e Rusisë po trajtohet jo vetëm në Detin Baltik, por edhe në ujëra të tjera. Ligji ekzistues detar është një kufizim, por lejon lloje të caktuara veprimesh, këmbëngul Tori. Shkëmbimi i ideve dhe praktikave me vendet e tjera është një pjesë jetësore e zgjidhjes.

E njëjta qasje – ndërmarrja e veprimeve brenda kufijve të së drejtës ndërkombëtare – vlen edhe për mbrojtjen e kabllove dhe tubacioneve nënujore. “Mekanizmat ndërkombëtarë që ka bota nuk janë ndërtuar për gjëra të tilla, por ne e kemi provuar gjithsesi – brenda sundimit të ligjit”, thotë Tori.

Vendet e Detit Baltik duket se kanë frymëzuar vende të tjera. Marina franceze kapi një cisternë të dyshuar ruse në hije me regjistrim të rremë flamuri në ujërat midis Spanjës dhe Marokut në janar. Ishte ndërhyrja e dytë e tillë nga Franca e një cisterne të dyshuar në hije në muajt e fundit.

Në të vërtetë, vendet e Detit Baltik po demonstrojnë se çfarë mund të bëjnë shtetet anëtare të NATO-s, veçanërisht duke u bashkuar me fqinjët e tyre. Kjo ka rëndësi tani që aftësia e aleancës për të vepruar po vihet në pikëpyetje. Siç përfundoi kryeministrja daneze, Mette Frederiksen, gjatë kulmit të krizës së Grenlandës, NATO nuk do të ekzistonte më nëse SHBA-të do të vendosnin të sulmonin territorin e një vendi tjetër anëtar.

Trump mund të vendosë ta lërë Grenlandën në paqe për momentin (megjithëse Frederiksen nuk është shumë optimiste në këtë pikë, siç e bëri të qartë në Konferencën e Sigurisë në Mynih). Megjithatë, mbetet pyetja nëse SHBA-të do t’i mbështesnin vendet evropiane në rast sulmi, siç kërkon zotimi i mbrojtjes së ndërsjellë i traktatit të NATO-s, ose neni 5. “Nëse nuk paguajnë, unë nuk do t’i mbroj”, tha Trump marsin e kaluar, duke iu referuar aleatëve të tij evropianë në NATO. Disa muaj më vonë, shtetet anëtare u zotuan të shpenzonin 5% të PBB-së për mbrojtje dhe fusha të lidhura me të.

Evropianët e zakonshëm kanë nxjerrë tashmë përfundimet e tyre se si duhet të riimagjinohet NATO për një epokë në të cilën SHBA-të ofrojnë gjithnjë e më pak aftësi ushtarake. Në Suedi, vetëm një e katërta e popullsisë beson se SHBA-të do t’i vinin në ndihmë në rast të një sulmi. Qershorin e kaluar, 51% e britanikëve e konsideronin të pamundur që SHBA-të të vinin në ndihmë të shteteve baltike në rast të një sulmi rus.

Kjo është arsyeja pse iniciativa të tilla si bashkëpunimi detar i vendeve të Detit Baltik janë kaq thelbësore. NATO mund të mbijetojë ose edhe të lulëzojë në planin afatgjatë. Trump mund të braktisë qëndrimin e tij konfrontues. Por askush nuk e di. Bashkimi në grupe më të vogla është i domosdoshëm: u lejon vendeve të NATO-s të kujdesen për rajonet e tyre, pa NATO-n dhe pa SHBA-në. Për më tepër, nuk i bën dëm aleancës.

Publikuar në The Guardian, përkthyer nga Klankosova.tv.

Autorja e shkrimit, Elisabeth Braw është një bashkëpunëtore e lartë në organizatën kërkimore të Këshillit Atlantik.