Shkruan: Douglas J. Feith

11 Shtatori është mjerim. Është tmerr, me njerëz që hidheshin nga dritaret e Kullave Binjake. Dhe është habi mirënjohëse ndaj vetë-sakrifikimit të pjesëtarëve të shërbimeve të emergjencës. Në atë ditë, 25 vjet më parë këtë javë, frika, zemërimi dhe tronditja çorientuese e bënin të vështirë të mendoje qartë.

Por ne, që ishim pjesë e ekipit të sigurisë kombëtare të Presidentit George W. Bush, duhej të mendonim sa më qartë që të mundnim se çfarë duhej bërë. Në ditët pas sulmit, ekipi arriti një marrëveshje të përgjithshme për disa pika.

Së pari, sulmet e 11 Shtatorit ishin më shumë se një krim. Një rrjet global xhihadist ishte në luftë me Amerikën. Udhëheqësit e tij mburreshin me rolin e tyre në shkatërrimin e Bashkimit Sovjetik dhe synonin të shkatërronin edhe Shtetet e Bashkuara. 11 Shtatori nuk ishte momenti kur filloi lufta. Por ishte dita kur shumica e amerikanëve zbuluan se ishin pjesë e saj.

Së dyti, kishim hyrë në një epokë të re të terrorizmit. Terrorizmi ishte kuptuar prej kohësh si teatër politik: të tronditësh njerëzit, të fitosh vëmendje, të fitosh mbështetje. Grupet palestineze kishin ofruar modelin: rrëmbim avionësh, sulme me armë në terminale aeroportesh, sulme ndaj autobusëve shkollorë izraelitë - duke vrarë disa qindra njerëz gjatë disa viteve – kurse në vitin 1974, kreu i Organizatës për Çlirimin e Palestinës po i drejtohej Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së. Qëllimi ishte i madh - shkatërrimi i Izraelit - por dhuna ishte relativisht e kufizuar. Ideja ishte të ndikohej te spektatorët dhe, ndoshta, të fitohej simpatia e tyre.

Sulmuesit e 11 Shtatorit kishin një ide tjetër. Ata donin shkatërrim masiv. Sulmet - katër avionë të rrëmbyer që u përplasën brenda 77 minutash - rezultuan në afro 3,000 të vdekur. Sikur sulmuesit të kishin pasur mjete më shkatërruese, do të kishin vrarë më shumë njerëz. Prandaj zyrtarët amerikanë u përqendruan te rreziku që xhihadistët të mund të siguronin armë kimike, biologjike ose bërthamore.

Së treti, armiku nuk ishte një organizatë e vetme, por një rrjet grupesh terroriste dhe sponsorësh shtetërorë. Shtetet siguronin strehim të sigurt, fonde, trajnime dhe armë. Duke pasur frikë se shtetet mund t’u jepnin terroristëve një rrugë më të shkurtër drejt armëve të shkatërrimit në masë, zyrtarët amerikanë vunë në dukje se Koreja e Veriut, Irani, Iraku, Libia dhe Siria - rreziqe kryesore të përhapjes së armëve të shkatërrimit në masë - ishin gjithashtu në listën amerikane të sponsorëve shtetërorë të terrorizmit.

Së katërti, sulmet e përsëritura në përmasat e 11 Shtatorit do të rrezikonin lirinë dhe hapjen e shoqërisë amerikane. Liria dhe siguria janë gjithmonë në tension. Nëse amerikanët do të ndiheshin gjithnjë e më të pasigurt, ata do të kërkonin veprime më të forta nga qeveria, edhe me koston e disa prej të drejtave të tyre.

Kritikët i akuzuan zyrtarët se ishin tepër të gatshëm të kufizonin liritë civile në emër të sigurisë. Ajo që pashë unë ishte e kundërta: shqetësimi se sulmet e përsëritura katastrofike do të krijonin presion të parezistueshëm publik për masa që do të dëmtonin lirinë.

Siç e shprehëm disa prej nesh, duhej të ndryshonim mënyrën se si jetonim ose të ndryshonim mënyrën se si jetonin terroristët. Për të ruajtur një shoqëri të hapur në vendin tonë, duhej të vepronim fuqishëm jashtë vendit për të parandaluar sulme të tjera.

Ky ishte thelbi i luftës globale kundër terrorizmit.

Rezultatet e luftës gjykohen kryesisht në raport me fushatat për ndryshimin e regjimeve në Afganistan dhe Irak. Një forcë e vogël amerikane ndihmoi rebelët afganë të rrëzonin talebanët. Më pas u organizuan menjëherë një qeveri e përkohshme, një kushtetutë e re dhe zgjedhje kombëtare. Por përpjekja shumëkombëshe për rindërtim dështoi në pothuajse çdo sektor dhe Afganistani nuk arriti të siguronte stabilitet politik.

Pushtimi i Irakut i udhëhequr nga ShBA-ja rrëzoi Saddam Husseinin, një rezultat i rëndësishëm dhe i mirë, por Shtetet e Bashkuara bënë gabime të mëdha: vlerësime të gabuara të inteligjencës se Iraku posedonte rezerva të armëve të shkatërrimit në masë, një qeveri pushtuese që zgjati shumë, zhvillim të ngadaltë të forcave të armatosura irakiane dhe strategji joefektive kundër kryengritjes që u mbajtën në fuqi për një kohë tepër të gjatë. Luftimet zgjatën më shumë nga sa pritej përgjithësisht dhe patën kosto më të larta, veçanërisht për sa i përket ushtarëve amerikanë të vrarë dhe të plagosur. Shumë amerikanë nisën ta shihnin të gjithë përpjekjen atje si një dështim.

Ky këndvështrim e forcoi izolacionizmin. Ndërsa presioni për tërheqje u intensifikua, Shtetet e Bashkuara u angazhuan për t’u tërhequr nga Afganistani në vitin 2020 dhe e përfunduan largimin në vitin 2021, duke ndihmuar në shkaktimin e kolapsit të qeverisë së Kabulit dhe rikthimit të talebanëve në pushtet. Shumë amerikanë nisën ta konsideronin edhe fushatën në Afganistan si një dështim.

Ka shumë për të kritikuar në luftën kundër terrorizmit. Megjithatë, sa i përket objektivit të saj kryesor, suksesi ka qenë i jashtëzakonshëm: Për 25 vjet, armiqtë tanë kanë dështuar të kryejnë një tjetër sulm në përmasat e 11 Shtatorit ndaj Shteteve të Bashkuara. Terroristët nuk kanë shpërthyer rrokaqiej, stadiume dhe centrale elektrike në të gjithë vendin. Ata nuk e kanë shndërruar Amerikën në një shtet policor. Përgjigjja pas 11 Shtatorit e nisur nga ekipi i Bushit meriton një pjesë të madhe të meritës për këtë.

Vitet që kanë kaluar që nga 11 Shtatori kanë përforcuar të vërtetën e përjetshme se dështimi sjell dështim - dhe tërheqja në një mënyrë që duket si humbje mund të jetë po aq e dëmshme sa vetë humbja.

Osama bin Laden i paraqiste Shtetet e Bashkuara si të dobëta duke iu referuar Vietnamit dhe tërheqjes nga Libani në vitin 1984. Saddami llogariste në mënyrë të ngjashme. Dokumentet e kapura irakiane dhe intervistat e pasluftës treguan se ai e shihte Luftën e Gjirit, Somalinë, Bosnjën dhe Kosovën si dëshmi se Amerika nuk ishte e gatshme të pësonte viktima. Prandaj ai i shpërfillte kërcënimet amerikane për ta rrëzuar. Perceptime të tilla kanë rëndësi. Parandalimi funksionon vetëm nëse ata që duhet të parandalohen i marrin seriozisht kërcënimet.

Historianët do të vazhdojnë ta rivlerësojnë të gjithë këtë. Ndërkohë, çerekshekulli i kaluar shtron pyetje themelore për kërcënimet dhe luftën.

Kur duhet të veprojnë presidentët amerikanë kundër kërcënimeve ndaj sigurisë kombëtare? Si duhet të marrin parasysh inteligjencën, e cila në mënyrë të pashmangshme është e paplotë dhe shpesh e gabuar?

Si duhet t’u kundërvihen presidentët armiqve ideologjikë me burime të mëdha? A ka alternativa të mira përveç ndryshimit të regjimit? Kur, nëse ndonjëherë, justifikohet ndryshimi i regjimit?

Nëse Amerika rrëzon një qeveri, a duhet të përpiqet të vendosë një më të mirë në vend të saj? A ka ajo domosdoshmërisht - apo ndonjëherë - interes që demokracia të përhapet jashtë vendit? Në Afganistan dhe Irak, Bushi ishte i përkushtuar të ndihmonte në krijimin e qeverive jo-tiranike, ndoshta demokratike, që nuk do të kërcënonin sërish Shtetet e Bashkuara ose nuk do t’i shtypnin popujt e tyre.

A ishte ky një gabim strategjik?

Rastet e Gjermanisë dhe Japonisë linin të kuptonin se rindërtimi i suksesshëm mund t’u sillte përfitime të jashtëzakonshme vendeve të mundura, rajoneve të tyre dhe Shteteve të Bashkuara. Por Lufta e Dytë Botërore përfundoi me dorëzimin e armiqve dhe shtypjen e rezistencës së organizuar. Afganistani dhe Iraku ishin ndryshe. Talebanët mbijetuan dhe u rigrupuan në Pakistan. Regjimi i Saddamit u zhduk, por ish-anëtarët e tij ndihmuan në krijimin e një kryengritjeje sunite. Gjithashtu, Irani financoi, trajnoi dhe furnizoi milicitë shiite që luftuan kundër forcave amerikane dhe autoriteteve të reja irakiane.

Afganistani dhe Iraku u përmirësuan deri në pikën ku një forcë relativisht e vogël amerikane mund të ndihmonte në sigurimin e qeverive të reja, me kosto relativisht të ulët sa i përket viktimave amerikane. Por asnjë prej konflikteve nuk përfundoi njëherë e përgjithmonë. Padurimi me “luftërat e pafundme” ushqeu presionin për t’u shkëputur. Qeveria e Afganistanit u mposht ndërsa tërheqja amerikane vazhdonte. Sa i përket Irakut, mbështetësit e tërheqjes amerikane theksuan anët negative, por, pavarësisht problemeve të shumta, vendi nuk është më nën tiraninë e Saddamit. Qeveria e tij zhvillon zgjedhje konkurruese, nuk është armike e ShBA-së dhe nuk i kërcënon fqinjët e saj.

A është e bazuar kritika ndaj “luftërave të pafundme”?

Ajo pasqyron një zhgënjim të kuptueshëm, por mund ta shtrembërojë realitetin duke nënkuptuar se paqja është gjendja normale dhe luftërat janë anomali jetëshkurtra. Përfundimi i pjesëmarrjes së ShBA-së në një luftë nuk do të thotë domosdoshmërisht përfundimin e konfliktit ose të rrezikut. Lufta e Ftohtë zgjati rreth gjysmë shekulli dhe përfundoi vetëm pasi perandoria sovjetike dhe më pas Bashkimi Sovjetik u shembën. Amerika nuk mund të kontrollojë gjithmonë nëse është në luftë.

A e kundërshton dikush luftën e brendshme kundër krimit si një “luftë të pafundme”? Njerëzit nuk presin që vjedhjet, përdhunimet dhe vrasjet të zhduken dhe që policët të dorëzojnë uniformat e tyre e të shkojnë në shtëpi. Për sa kohë ekzistojnë kriminelë të rrezikshëm, shoqëritë duhet të mbrohen. Logjika është e ngjashme në çështjet ndërkombëtare. Një përpjekje për vetëmbrojtje nuk është e panevojshme vetëm sepse nuk ka një datë të parashikueshme përfundimi. Braktisja e një përpjekjeje të nevojshme nuk do të sjellë paqe, por vetëm një armik me më shumë liri veprimi.

Edhe duke vlerësuar përfitimet e luftës kundër terrorizmit, është e drejtë të shtrohet pyetja nëse Shtetet e Bashkuara investuan tepër në Afganistan dhe Irak, në dëm të mbrojtjes kundër kërcënimeve të tjera shtetërore, veçanërisht nga Kina, Rusia dhe Irani. Strategët duhet të mbajnë parasysh problemet që mund të shfaqen më vonë. Historia nuk përfundon kurrë - të paktën deri tani nuk ka përfunduar.

Një mësim thelbësor i 11 Shtatorit është se rreziqet rriten kur armiqtë arrijnë në përfundimin se Amerikës i mungon vullneti, aftësia ose qëndrueshmëria për të mbrojtur veten. Lufta kundër terrorizmit ndihmoi në parandalimin e sulmeve të tjera që priteshin gjerësisht pas 11 Shtatorit, por kërcënimet terroriste vazhdojnë - nga grupet xhihadiste sunite dhe nga Irani dhe grupet që ai mbështet. Shtetet e Bashkuara përballen gjithashtu me sfida të sigurisë nga Kina, Rusia dhe Koreja e Veriut. Të tjera do të shfaqen.

Qëndrueshmëria është thelbësore për sigurinë e Amerikës dhe tre nga përbërësit e saj kryesorë janë:

Dashuria për vendin. Forca ushtarake varet shumë nga morali, ndërsa morali nga ndjenja se kauza e dikujt është e drejtë. Amerikanët duhet të kuptojnë pse vendi i tyre ia vlen të mbrohet.

Armët - në sasi të bollshme. Luftërat e fundit me raketa dhe dronë kanë rikthyer të vërtetën e vjetër se sasia mund të ketë një cilësi të veten. Amerikës i duhen rezerva të mëdha municionesh, interceptues të mbrojtjes raketore dhe sisteme kundër dronëve përpara se një krizë ta bëjë urgjente nevojën për to.

Vendosmëria. Shtetet e Bashkuara kanë nevojë për udhëheqës të gatshëm të bëjnë gjënë e duhur për arsyen e duhur dhe të vazhdojnë ta bëjnë atë, nëse është e nevojshme, edhe kur kostot rriten dhe duartrokitjet popullore zbehen.

Ronald Reagan e shprehu kështu qëllimin më të madh: “Liria nuk është pronë e një brezi; është detyrimi i këtij dhe i çdo brezi. Është detyra jonë ta mbrojmë dhe ta zgjerojmë atë dhe t’ua përcjellim të pandryshuar atyre që ende nuk kanë lindur”. Amerikanët që përjetuan 11 Shtatorin e mësuan këtë mësim në mënyrën më të vështirë. Pyetja në këtë përvjetor është nëse do ta bëjmë detyrën tonë - apo do t’i kërkojmë edhe brezit të ardhshëm ta mësojë atë në mënyrën më të vështirë.

Douglas J. Feith, bashkëpunëtor i lartë në Hudson Institute, shërbeu si nënsekretar i Mbrojtjes për Politikën nga viti 2001 deri në vitin 2005 dhe është autor i librit “War and Decision: Inside the Pentagon at the Dawn of the War on Terrorism”.

Shkrimi origjinal është botuar në “The Washington Post” dhe është përkthyer e përshtatur nga Klankosova.tv