Odiseja e leximit në ditët e sotme - Klan Kosova

Na ndiqni në:


Get it on Google Play Download on the App Store

Odiseja e leximit në ditët e sotme

NULL NULL
nga Lum Gashi 28/07/2022

“Çfarë është leximi përpos një udhëtim i mendjes për ta kuptuar botën përtej vetes së saj?”

Kështu thotë studiuesi i letërsisë, Daniel R. Schwarz në librin e tij, Në mbrojtje të leximit: Mësimdhënia e letërsisë në shekullin XXI.

Në këtë libër, Schwarz i cili ligjëron në Universitetin e Kornellit (Cornell) që 54 vjet, rrah një sërë temash të ndërlidhura mes vete – mes tyre misionin dhe dobinë e të lexuarit, si dhe qasjen në mësimdhënie.

Schwarz është vigjilent ndaj ndryshimeve që sjell koha dhe mënyrën se si njerëzit ndërveprojnë me librat fort ndryshe nga vetë koha kur i kishte lexuar së pari herë ato kryevepra.

Ai thotë që nuk ka lexim ideal pasi që leximi vjen disi si funksion i një momenti historik, i arsimimit, personalitetit dhe mjedisit social të lexuesit, porse qëllimi i këtij të fundit duhet të jetë empatik, dhe në kërkim të modeleve të vetëdijshme dhe të pavetëdijshme të gjuhës që autori i ka ndërtuar në tekst.

Mbi të gjitha, për Schwarzin, ajo që ai e quan odise e leximit është një mënyrë se si arrijmë te njohja e vetes sonë.

“Gjithmonë historicizo”, thotë ai, teksa për leximin dhe mësimin thotë se duhet arritur “një ekuilibër midis adresimit të problemeve etike dhe politike të ngritura nga veprat artistike dhe nga format prej të cilave ato probleme prezantohen”.

Sipas tij, letërsia “ngreh pyetje etike që na mundësojnë ta konsiderojmë jo vetëm se si do të silleshim në rrethana të caktuara, por po ashtu se nëse ne do ta lexonim një tekst empatikisht, do të duhej ta mbanin qëndrimin e rezistencës prej të cilit do t’i gjykonim implikimet etike të po atij teksti”.

Daniel R. Schwarz

 

“Në mbrojtje të leximit…”, nga çfarë/kush po e mbroni leximin?

Mendoj që ajo që po mundohem ta bëj është që të argumentoj që leximi është një pjesë e rëndësishme e jetës sonë dhe është një përvojë po aq e rëndësishme sa përvojat tjera. Kështu që mendoj që po ashtu edhe në një kohë kur leximi ndoshta nënkupton vetëm të lexuarit e përshkrimeve të shkurtra në internet, në Facebook, apo në Twitter, leximi i qëndrueshëm mund të jetë një aktivitet që e hap jetën e mendjes. Hamendësoj që është mbrojtje e të qenët njashtu intelektual, ose së paku, e të pasurit një aspekt intelektual në jetën tuaj. Po ashtu është mbrojtje e asaj që mund të na e mësojë letërsia imagjinatave dhe që koha që e kalojmë duke e lexuar një roman është e vlefshme. Ashtu sikur bëjmë me ushtrime fizike që ta mbajmë trupin tonë në formë, ashtu bëjmë edhe ushtrime mendore duke i mbajtur mendjet tona në formë, dhe mendoj që kjo i referohet faktit që e kompletojmë vetë përvojën tonë duke njohur dhe mësuar se çfarë kishte ndodhur në vende të ndryshme, në periudha të ndryshme, ndaj njerëzve të ndryshëm dhe në rrethana të ndryshme.

Pse i referoheni si odise e leximit? A është rrugëtimi i leximit odise në të gjitha elementet?

Epo kjo mendoj që është një pyetje pak më ndryshe. Mirëpo, odiseja e leximit përmban gjithashtu një numër aspektesh. Për një gjë, po, është aventurë e mendjes dhe e merr nocionin që teksa lexojmë një libër, ne rikonfigurojmë personazhe dhe tema, i modifikojmë ato dhe temat e mëvonshme minojnë ato të mëhershmet. Prandaj, është një analogji e asaj që e ballafaqojmë kur e ndërmarrim këtë odise. Dhe mendoj që kjo është pjesë e asaj që e kemi mësuar nga rrugëtimi ynë. Kavafi e ka një poezi interesante të quajtur Itaka, e që është po ashtu vendi ku jetoj (Nju Jork), e në të cilën flet për aventurat e mendjes dhe që të gjithë ne po kalojmë nëpër një odise. Andaj, odiseja e leximit nuk luan me nocionin që mendjet tona janë të ndalura, me raste i rimendon gjërat dhe ndryshon drejtimin e rrugëtimeve tona. Andaj, në këtë kuptim për leximin si punë të qëndrueshme dua të mendoj si diçka prej odiseje. Dhe edhe nëse e barazoj atë, mendoj që e keni vënë re në librin tim, që [e lë] të udhëtojë vet. Mirëpo, po ashtu flet për atë se si teksa e lexojmë librin, ne në mënyrë konstante i modifikojmë përshtypjet tona mbi personazhet dhe i rimendojmë ato. Andaj është edhe kjo, mirëpo luan me metaforën për të cilën folëm më herët, që është pjesë e përvojës sonë, dhe është pjesë e odisesë së jetës, madje pjesë e rëndësishme e saj. Këto janë disa prej mënyrave se si mendoj se çfarë odiseje është. Mirëpo gjithashtu mendoj për atë se si mësojmë nga kulturat tjera dhe se si njerëzit sillen në rrethana ndryshe. Mendoj që ndoshta leximi është më i ndërlikuar sot sepse ka shumë më shumë për t’u ditur. Me fjalë të tjera, se çfarë e konstituon një intelektual publik sot flet shumë për atë që po ndodh në botë. E bota po zgjerohet. Bota nuk përbëhet nga ato pak vende të zhvilluara. Kështu që odiseja e leximit është me gjasë më komplekse sepse është një udhëtim që përfshin vetëdijen për ndryshimet klimatike dhe eksodin e njerëzve nga një shtet në shtetin tjetër, si për shembull në Siri. Duhet të dimë shumë që të jemi më të alarmuar. Dhe ka të bëjë po ashtu me të sfiduarit e kohës. Përfshin gjithashtu, mendoj unë, odisenë e asaj që nënkupton të jesh intelektual dhe se sa shumë di dhe se sa shumë duhet të dish.  Prandaj, kur e përdor atë metaforë, që ju ma përmendët në mesazh, “gjithmonë teksti, gjithmonë historicizoni; epo historicizimi është bërë shumë më kompleks se sa që ka qenë. Duhet të dimë për rënien e niveleve të rezervarëve, për acidifikimin e  oqeaneve dhe për shpyllëzimin e Tokës. Ka një vërshim të informatave dhe ndoshta odiseja e leximit bëhet më komplekse nga ajo që keni nevojë ta përfshini në mendimin tuaj, dhe me gjasë në mënyrë që të sillni qartësi, ju po ashtu dhe të mos i përfshini disa gjëra të tjera.

Në mbrojtje të leximit: Mësimdhënia e letërsisë në shekullin njëzet (Daniel R. Schwarz)

 

Sa kanë ndryshuar gjërat që i trajtoni në këtë libër nga koha që e keni shkruar ?

Mendoj që mënyra se si e shohim botën ndryshon vazhdimisht. Prandaj, në atë periudhë – ndoshta duhet ta plotësoj pak këtë. Ishte një seri shumë e famshme e manifesteve, dhe pastaj ishte Blackwell, e që pastaj iu bashkua Wileyt. Ata ftuan një grup të mirënjohur shkollarësh që të flasin për vetë pikëpamjet e tyre mbi letërsinë. Mendoj që qartazi qasja ime nuk ka ndryshuar, por ajo që dikush duhet të dijë, ka ndryshuar. Sigurisht jam më i alarmuar tani, dhe me shumë gjasë do të kisha shkruar më shumë për kritikën ekologjike dhe të vija theksin në gjëra të caktuara në historicizëm për të cilat nuk i pata vënë atëherë. Mirëpo, argumenti, nëse ju kujtohet, është që realisht letërsia ndryshon. Mendoj që e kam përdorur shembullin e Shoqëruesit të fshehtë, një tregim nga Konradi, që ka shumë homoerotizëm në të. Në një koleksion esesh  për Shoqëruesin e fshehtë për serinë e Saint Martin, njerëzit nuk kishin shkruar realisht për atë gjë. Teksti ndryshon, kohët ndryshojnë dhe njerëzit mendojnë ndryshe për gjërat. Në atë rast, i vetmi diskutim i homoerotizmit  midis Kapitenit dhe Legatit ishte në një lloj reviste për homoseksualë që qarkullonte për pak njerëz. Dhe kur kërkuan nga pesë kritikë që të shkruanin për të, kritikë të mirënjohur po ashtu, unë shkrova njërën prej tyre ndërkaq edhe për katër të tjerat folëm për të njëjtën gjë. Kjo është mënyra se si njerëzit janë më të ndjeshëm ndaj gjërave. Janë këta dy burra që, nëse ju kujtohet tregimi, futen në një krevat marinari, i cili është, madje po e përshkruaj me duar, një shtrat shumë i ngushtë, dhe flenë së bashku. Kur Legati futet brenda, është lakuriq. Një gjë e tillë është anashkaluar krejtësisht. Njerëzit thjesht nuk donin të flisnin për këtë. Ajo që po e them është që historia e interpretimit ndryshon. Kështu që po, disa tekste do t’i lexoja ndryshe nga koha kur e kam shkruar librin. Jam sigurisht shumë më i vetëdijshëm për shembull, sa i përket ndryshimit klimatik, dhe situatës ekonomike së ndarjes midis të pasurve dhe të varfërve. Nëse jam duke dhënë mësim, atëherë do ta lidh atë më shumë me kolonializmin dhe kapitalizmin. Pra, kanë ndryshuar historitë e interpretimit dhe ka ndryshuar teksti. Kam shkruar për këto probleme dhe kam folur për këto probleme të cilat i kam trajtuar në atë libër. Madje edhe pa u kthyer te ai libër, është ndryshe. Thjesht ngjet. Nuk e di se sa e keni lexuar CV-në time. Vetëm muajin e kaluar kam dhënë një seri ligjëratash, ligjërata ZOOM-i në Kinë dhe shumë universitete të tjera. Aty e kam përdorur titullin Në mbrojtje të leximit…. Prandaj, qartazi edhe mbrojtja ka për të ndryshuar teksa mësojmë më shumë dhe kjo varet edhe se cila është perspektiva jonë. Mirëpo, sigurisht që do të sillja argumente më ndryshe sa i përket vendosjes së theksit. Nuk do të kishte qenë shumë ndryshe pasi që nuk mendoj që në libër e kam mbyllur veten në një botë të mosndryshimit. Flas për ndryshimin se si lexojmë, se si historia interpretative ndryshon. Ne jemi shumë të vetëdijshëm për momentin, për hekurudhat e shekullit nëntëmbëdhjetë dhe se si ato i kishin bërë bashkë njerëzit dhe se si e kishin bërë të mundur kapitalizmin. Me shumë gjasë, nëse do të isha duke e dhënë romanin e shekullit nëntëmbëdhjetë tani, do ta vendosja theksin më të madh në atë gjë dhe se sa boshtore ishte ajo në prurjen e ndryshimit. Këtë gjë në fakt edhe jam duke e bërë.  Mirëpo, mendoj që theksi ndryshon sa herë që jepni mësim për një libër. Njëra prej gjërave që është shumë ngazëllyese në mësimdhënie është që sa herë që jap mësim për një libër – dhe disi njihem që u jap mësim për Uliksin më shumë se për secilin libër në botë, nuk e di nëse kjo është e vërtetë meqë ra fjala, por teksti është ndryshe. Pjesë e arsyes është që teksti është ndryshe kur je duke dhënë mësim, kur je në dialog, në një seminar, dhe je duke u përgjigjur studentëve. Për disa vite e vë theksin te një gjë, e për disa vite të tjera te një gjë tjetër, dhe kjo pjesërisht varet nga ju, por po ashtu varet se kush është në dhomë. Vetë kjo intervistë është shembull që një gjë e tillë varet nga pyetjet që m’i parashtroni. Nuk është që është plotësisht nën kontrollin tim.

Shoqëruesi i fshehtë (Xhozef Konrad)

 

Sa ndryshe lexoni tani nga koha kur keni qenë në studime themelore?

Kjo është një pyetje shumë, shumë e mirë. Përgjigja është që unë jam trajnuar si formalist. Në Amerikë ekzistonte kritika që quhej Kritika e Re, e që fliste vetëm për organizimin e tekstit dhe ishte e prirë ta theksonte estetiken, por po ashtu ta izolonte veten nga jeta e autorit dhe historicizmi. Mendoj që një version tjetër i saj ishte Kritika Aristoteliane, që përqendrohej në atë se si teksti e krijon lexuesin. Sigurisht, unë isha i trajnuar në atë, dhe në kohë të ndryshme jam identifikuar me kritika të ndryshme. Mirëpo, mendoj që historicizmi u bë shumë më i rëndësishëm për mua. Dhe kur them, “gjithmonë teksti, gjithmonë historicizo”, një gjë e tillë është qartazi një paradoks. Nuk mund të jesh gjithmonë A-ja dhe gjithmonë B-ja. Prandaj, mendoj që u bëra shumë më i vetëdijshëm për nevojën për të kuptuar, dhe një shembull i mirë i kësaj është kolonializmi. Nuk mund të jepni mësim për Zemrën e Errësirës pa e ditur se çfarë kishte ndodhur në Kongo. Në fakt, është një libër shumë i mirë nga Adam Hochschild, i titulluar Fantazma e Mbretit Leopold, e të cilit i referohem. Mirëpo, kam mësuar shumë më shumë kur e kam dhënë Zemrën e Errësirës. Mësuesit nuk të tregonin për Leopoldin, i cili në fakt nuk e kishte zotëruar qeverinë belge, por e kishte zotëruar Kongon. Eksploatimi atje, ajo që kishte ngjarë atje kishte përfshirë realisht vrasjen e shumë njerëzve. Ajo që po e shohim është realisht një lloj skllavërie kur punëtorët e zinj janë lidhur dhe po vdesin urie. Kështu që ideja që këto gjëra flasin për diçka që në të vërtetë kishte ndodhur, nuk ishte përfshirë në kohën kur unë isha student e madje as pasi kisha diplomuar. Kështu që ishte bërë punë e madhe nga rezoni i gabuar biografik që ju nuk duhet ta lexoni një libër duke marrë në konsideratë jetën e autorit. Se sa shumë duhet të dini për jetën e autorit, e që është njëfarë historicizmi, varet nga vepra. Unë nuk mendoj që mund të jepni mësim për Xhojsin pa e kuptuar ngjashmërinë dhe rëndësinë që Stivën Dedalusi është metaforë për Xhojsin, më duket gati e palogjikshme që ta them këtë. Mirëpo mua më kishin mësuar, ashtu si i kishin mësuar edhe plot të tjerë, që ju duhet ta injoroni jetën e autorit. Ajo që e quaj veten është pluralist, sepse kam tentuar që ta bazoj qasjen time në premisën që teksti ju mëson se si ta lexoni, në mënyrë që teksti në fakt jua përcakton se sa shumë keni nevojë për historicizëm. Ju qartazi keni nevojë për më shumë se një lloj të historicizmit për të dhënë mësim për Zemrën e errësirës, dhe për një tjetër për t’iu referuar diskutimit të sotëm, për të dhënë mësim për Shoqëruesin e fshehtë. Te Shoqëruesi i fshehtë nuk keni nevojë të dini për oqeanin, edhe pse ju duhet të dini diçka për kodin e marinës tregtare, sepse Legati ka dështuar duke mos e mbrojtur personin të cili e kishte nën kontroll. Prandaj ajo që duhet ta dini dallon nga teksti në tekst. Te disa nuk keni nevojë për aq shumë historicizëm sa keni nevojë tek të tjerat. Ju nuk keni nevojë për nivelin e njëjtë të historicizmit kur e lexoni Wallace Stevensin, i cili është njëri [prej poetëve] për të cilët unë kam shkruar.

Mënyra e shëndetshme për t’i lexuar kryeveprat letrare sot pa i ndëshkuar kur tingëllojnë fyese për një kategori të caktuar të shoqërisë. Ju e përmendni të lexuarit empatik për shembull…

Ka gjithmonë një ekuilibër midis dorëzimit të vetes suaj ndaj një teksti përderisa e lexoni. Empatia është një fjalë e mirë, dhe leximet kritike në të cilat e ruani gjykimin tuaj. Është gabim që të mendoni që nuk mund të futeni në botën e dikujt që është ndryshe. Shembulli juaj me këtë intervistë po tregon që deri diku ju po empatizoni dhe po i përgjigjeni librit tim. Në një intervistë tjetër që pashë ju po ashtu i ishit përgjigjur Stephen Greenblattit, dhe mund ta vërej edhe nëse e intervistoni një person të tretë javën e ardhshme. Ju e bëni këtë sepse kur lexojmë, ne futemi në atë botë, por ne prapë e vëmë re racizmin te Konradi, antisemitizmin te Poundi, dhe ka tekste që janë të neveritshme. Për shembull, nuk mund t’ua mësoj Selinin, antisemitin francez. Si hebre, unë thjesht nuk mund ta bëj këtë. Nëse e kam mundësinë t’ua mësoj një tekst nga Poundi, ose nga, le të themi, Wallace Stevensi i cili ishte po ashtu racist por jo aq sa Poundi, ju duhet t’i vini në dukje këto gjëra, sepse ka tekste që janë të neveritshme për ne, për shembull një grua që është abuzuar seksualisht, është problematike t’ua mësosh diçka të tillë.  Mirëpo, mendoj që po ashtu që ka hapësirë për të dhënë paralajmërime. Për shembull, kur lexojmë romanet ruse, ekziston një hierarki shoqërore. Ka njerëz që janë bujkrobër dhe që u shërbejnë pronarëve të tyre, dhe ata ndodhen në prapavijë, dhe ju nganjëherë e krijoni një lloj sensi se si operon sistemi, për shembull, te Ana Karenina. Prandaj, mendoj që ne duhet të jemi të vetëdijshëm se çfarëdo lexojmë për sa i përket strukturës klasore, racës, dhe qartazi grave që nuk kanë ndonjë mundësi. Për shembull, nëse e lexoni Middlemarch, njëra prej gjërave që George Ellioti shpërfaq – dhe ju vetëm duhet ta shihni teksa ajo e bën një gjë të tillë – është që grave nuk u jepet mundësia. Një grua brilante nuk do të shkojë në shkollë të mjekësisë, dhe ajo është thjesht mënyra se si qëndronin punët. Kur ju jepni mësim për Uliksin, ju e vëni në pah që Molly është e paarsimuar, por shumë intuitive dhe e mençur dhe që e di se çfarë po ndodh. Prandaj, ju hyni në një botë empatikisht dhe ju e kuptoni se çfarë po ndodh, por nuk e injoroni atë gjë. Mendoj që ju e vini në pah. Ju e vini në dukje misogjininë te Konradi. Mirëpo ju sërish mund ta lexoni librin duke e ditur se çfarë është duke ndodhur. Madje, edhe në tekstet moderne ka gjëra që lihen jashtë. Kur e leva romanin fitues të Pulitzerit, Netanjahët, nga Joshua Cohen, kishte shumë gjëra që ishin lënë jashtë. Dhe në të vërtetë diçka e tillë ndodh. Ndodh edhe në Cornell. E kam njohur babanë e Netanjahut, i cili ishte një shkollar i vjetër e nevrik, dhe ju lexoni gjithmonë me gjykim. Unë nganjëherë e përdor sensin e qarkut në të cilën ndodheni.  Autori është sikur në një seksion të një rrethi, dhe autori po e prezanton pikëpamjen e vet dhe ju e vizatoni një qark të gjykimit rreth atij teksti. Ju e bëni këtë jo vetëm për rrëfimtarët e pabesueshëm si te Shoqëruesi i fshehtë, por edhe me rrëfimtarët e gjithëdijshëm. Ju e pyesni veten tuaj se çfarë është përfshirë e çfarë është lënë jashtë. Njëra nga gjërat që e përmenda sot ishte ndryshimi klimatik. Njerëzit nuk janë tërësisht të vetëdijshëm se çfarë ndodhte në shekullin e nëntëmbëdhjetë se sa që janë sot. Kur i lexojmë romanet tona në shekullin njëzetenjë, do të ketë gjëra që janë lënë jashtë. Do të ketë gjëra që do të jenë të njohura – që ajo që e dimë ndryshon, dhe çfarë secili kritik dhe lexues di, ndryshon. Të gjithë jemi të limituar nga perspektivat tona, por ajo që mund ta provojmë të bëjmë është që të mendojmë se si do të dukej bota teksa e lexojmë një tekst. nëse ka mundësi dhe raste për të gjithë, dhe kjo përfshin gjëra që njerëzit nuk i kontrollojnë individualisht.

Letërsia, thoni ju, është “mjeti më i vlefshëm që e ka gjetur njerëzimi në kërkimin për ta kuptuar veten”. Çfarë e bën sipas jush letërsinë edhe më të fuqishme se sa filozofia dhe shkenca në këtë drejtim?

Nuk jam i sigurt nëse dua që t’i bie andej.  Mendoj që ka lloje të ndryshme të dijes. Nuk jam i sigurt nëse duhet të jetë ose/ose. Natyrisht, do të doja të dija më shumë për shkencën, por provoj të lexoj sa më shumë që mundem, dhe mendoj që lloji i punës që e bëj…kjo tingëllon prentencioze, por ne krejt tentojmë të dimë sa më shumë që mundemi. Nuk mendoj që është ose/ose. Sigurisht, kam lexuar goxha shumë filozofi, dhe lloji i integrimit të estetikës dhe të praktikes është diçka për të cilën ka avokuar Aristoteli. Modaliteti i pashmangshëm i së dukshmes është versioni i Aristotelit i asaj që e shihni. Me fjalë të tjera, Xhojsi e përktheu si ajo që ju fort mirë e shihni. Prandaj, nuk dua të them që njëra është më e vlefshme se tjetra. Madje as dua të them që letërsia është domosdo më e vlefshme se arti apo muzika. Janë ndryshe. Njëra prej gjërave për të cilën kam shkruar është lidhja midis artit bashkëkohor dhe letërsisë bashkëkohore, dhe është njëri prej librave të mi më të lexuar. Prandaj, mendoj që është e mundur  sepse letërsia është fjalë, dhe shumë prej nesh jetojmë në fjalë, dhe korteksi ynë cerebral jeton në fjalë. Pjesërisht, ne i kuptojmë emocionet përmes fjalëve. Dikush mund ta bëjë këtë argument. Mirëpo, do të thosha, që për mua, ndoshta po, jam trajnuar që t’i shoh se si njerëzit tjerë mendojnë. Edhe unë, sikurse letërsia që ndoshta siguron atë që mund ta quajmë korrelativi evidentues te filozofia dhe shkenca. Mirëpo sigurisht që ka pasur neglizhencë ndaj shkencës. Shkenca nuk është vënë në plan të parë në shumicën e librave të mëdhenj të kohës sonë, por kjo nuk do të thotë që nuk duhet të jetë në plan të parë. Dhe ka pasur shumë raste të tilla. Është një shkrimtar, Amitav Ghosh, dhe libri i tij, Çmenduria e madhe, që është libër i ri. Ai e sjell argumentin që ajo që po mungon është vëmendja jonë ndaj ambientit dhe ndryshimeve klimatike, dhe ai mendon që letërsia duhet të bëjë më shumë për këtë.

 

Çmenduria e madhe, Amitaz Ghosh

 

 Ju thoni që “sjellja njerëzore është qendrore në shumicën e veprave dhe duhet të jetë preokupimi më i madh i analizës”. Pse pikërisht sjellja njerëzore – sepse përmbledh gjithçka rreth ekzistencës së brendshme të njeriut dhe ndërveprimit të tij me të jashtmen, apo për ç’arsye e vendosni sjelljen njerëzore në krye të radhës?

Kjo është një pyetje e mirë dhe mendoj që mund të jetë disi e përcaktuar kulturalisht. Tradita angleze dhe amerikane ka qenë e prirë se sa ajo evropiane që të merret më shumë me gramatikën e motiveve. Tradita evropiane, madje në film po aq sa në letërsi, është më e prirë që t’i integrojë konsideratat politike. Jo gjithmonë, por kur mendoni për Honore de Balzakun, apo kur mendoni për rusët, ka një shikim implicit hedhur politikës. Mirëpo, mendoj që sjellja njerëzore është ajo që na intereson më së shumti. Sigurisht, tradita e letërsisë anglo-amerikane bën që të jemi të interesuar në gramatikën e motiveve. Mirëpo, mendoj që kjo është e vërtetë për krejt letërsinë perëndimore. T’jua jap një shembull se si letërsia na ndihmon t’i kuptojmë fushat tjera. Vladimir Putini ka pohuar t’i ketë lexuar Fjodor Dostojevskin dhe Leon Tolstoin. Ne dyshojmë shumë për këtë.Mirëpo, ajo që ka mundësi ta nxjerrë ai nga to është që ai është në situatë të vështirë për shkak të Perëndimit. Kishte pasur një debat në shekullin e nëntëmbëdhjetë, edhe në romane por edhe në politikë dhe filozofi, midis sllavofilëve dhe Perëndimorëve. E Putini identifikohet me sllavofilët, me idenë që rusët janë më intuitivë, më mistikë. Më vonë gjatë jetës së tij ai u bë ortodoks rus. Një pjesë e madhe te Dostojevski, veçanërisht te Shënime nga nëntoka, është kritikë e mënyrës se si Perëndimorët mendojnë – ideja që Perëndimorët besojnë se mund të kuptojnë gjithçka përmes një testi provash. Andaj ajo perspektivë sllavofile kritikon nocionin që gjithçka mund të kuptohet përmes racionalizmit.Prandaj, Putini, me të cilin as që dua të kem punë meqë ra fjala, pohon që nuk po respektohet mënyra e tij e të menduarit, mënyra ruse e të menduarit, dhe që ai disi po përjashtohet si sllavofil, dhe me sllavovil nënkupton që mënyra sllavofile e të menduarit është ndryshe. Arsyeja se pse po e trajtoj këtë gjë për një moment është se pse librat na mësojnë për sjelljen njerëzore , për atë dikotominë bazike. Mendoj që jemi të interesuar në sjelljen njerëzore, jemi të interesuar në gramatikën e motiveve, në këtë rast  gramatika e motiveve është një lloj leximi i së vullnetshmes sepse Dostojevski dhe Tolstoi janë humanistë dhe brengosen për lidhjet personale. Brengosja për sjelljen njerëzore na mundëson që ta analizojmë kontekstin politik e po ashtu edhe lidhjet personale.

 

Si e dini që ia keni dalë si mësues në raport me atë që studentët tuaj prodhojnë?

Nëse studentët shkruajnë për tekstin të cilin ju po ua mësoni me pasion, me të kuptuar, atëherë kjo tregon që mësimdhënia juaj është disi e suksesshme. Ishte interesante për mua që cilësia e punës gjatë pandemisë ishte më e madhe se që ka qenë ndonjëherë sepse ata kishin më shumë kohë për t’u përqendruar, nuk kishin aktivitete të tjera. Por ju e dini që po ia dilni mbanë si mësues kur ata flasin në orën tuaj. Shumica e klasave të mia tani janë të vogla, 25 vetë, maksimumi 30 sosh. Prandaj, nëse studentët mund të përgjigjen dhe mund t’ju japin raporte të cilësisë në nivel të studentëve të diplomuar, dhe nëse studentët e diplomuar mund t’ju japin cilësi në nivel të profesorëve, atëherë ju e dini që diçka po ndodh. Do të thosha që pjesërisht është mësimdhënia ime, dhe pjesërisht frymëzimi që studentët ma japin – pra, kur funksionon klasa, kështu do të thosha, dhe shpresoj që një gjë e tillë nuk po tingëllon pa lidhje. Në një klasë të mirë, studentët jo vetëm që i përkushtohen materialit, dhe jo vetëm që i përkushtohen fakultetit, por i përkushtohen edhe njëri-tjetrit. Andaj, ideja është që kështu e di që jam mësues i suksesshëm, pra kur ata përgjigjen me një nivel të lartë komentesh të shkruara dhe gojore, kur atyre ua ndien, kur përkushtohen. Për këtë e kisha fjalën. Ideja këtu është që kur keni për shembull një ngjarje si Dita e Blumit, dhe studentët gjejnë kohën e tyre prej së qenët ku ta di unë, mjekë, avokatë, dhe marrin pjesë te ky aktivitet që e organizojmë në Zoom. Pra, kur e sheh përkushtimin e tyre, pasionin, njerëzit që jua citojnë tekstin, kur ju thonë se ajo ishte një përvojë që kishte kuptim shumë të madh në jetën e tyre, ju duhet ta besoni se ka diçka të vërtetë aty. Nuk kanë arsye se pse t’ju bëjnë lajka dhjetë vjet pasi e kanë kryer fakultetin. Gjithashtu mendoj që kur shkruani, përmirësoheni kur aty është niveli i dialogut, kur ata bëjnë referenca të kryqëzuara në tekste të tjera që i kanë studiuar me juve, apo edhe në profesorë të tjerë, kur jua kërkojnë që të jepni një ligjëratë si mysafir, ju e dini brenda dhjetë minutash se sa e mirë ka qenë klasa, sepse thjesht e shihni te qëndrimi i studentëve. Ju futeni aty, dhe e shihni që po performojnë në një nivel të fuqishëm. Vijnë në kohë, janë të përgatitur. Kjo tregon që mësimdhënia po funksionon. Ka shumë indikatorë. Kjo është në një mënyrë që tregon se qenkam i dobishëm, mirëpo mund ta vërej brenda pesë minutave se kush është përgatitur e kush jo. Kur funksionon grupi i studentëve atëherë kjo është ngazëllyese, dhe sikur ka magji në klasë. Pjesë e mësimdhënies së mirë është po ashtu që thjesht t’i dëgjoni kur flasin dhe ta dini se kur nuk keni pse të thoni diçka. Kam pasur orë kur jam ndier sikur nuk jam fare i pranishëm, ata e kryenin punën. Prandaj, është e vështirë të përshkruhet, sepse ju e dini kur një gjë e tillë ndodh. Sikurse e dini ju nëse kjo intervistë ka qenë e mirë, të gjithë e dinë se çfarë ka ndodhur, dhe qartazi ka studentë të cilët kanë nevojë për ndihmë shtesë, dhe studentët nganjëherë nuk kuptojnë dhe nëse një gjë e tillë ndodh, ne provojmë t’u ndihmojmë apo ndoshta i dërgojmë në një nivel më të ulët. Prandaj, e tëra ndodhet aty. Kur ndodh e dini, dhe kjo ka të bëjë me cilësinë e të shkruarit, cilësinë e të folurit, përgatitjen. Me fjalë të tjera, kur ua ndien, ata vijnë aty. Ndodhen aty. Dhe për mua, mësimdhënia e mirë është gjëja më e rëndësishme që e bëjmë, realisht. Sinqerisht ajo që ndodh në klasë, ju e përcillni tutje, sepse të kthehem te pyetja juaj e parë, ju i mësoni se si të lexojnë. Është sikur një jetë. Është një stafetë që ju po ua përcillni. Andaj, në disa mënyra, ajo që po e bëni është që po ua hapni dyert e leximit për pjesën e mbetur të jetës së tyre. Për t’ju kthyer pyetjes së parë, se çfarë po provoj për ta bërë leximin pjesë të jetës sonë. Asgjë nuk më gëzon më shumë se sa kur takoj ndonjë ish-student, siç më ra rasti këtë javë, sepse jam në Provincetown për pushime, i cili më tha se e kam mësuar se si të lexojë dhe që ai gjen kohë përditë që të lexojë. Kjo është dhurata më e rëndësishme se sa çdo gjë tjetër që e bëj.