Lajmet e fundit
Dua të filloj me pesë fjalë të thjeshta: “Nuk mund të kthehesh më në shtëpi.”
Imagjino, për një moment, se ky është realiteti yt. Si do të ndiheshe të ndaheshe nga e vetmja jetë që ke njohur që nga dita që ke lindur; i ndarë nga miqtë, fqinjët, të dashurit dhe toka që gjithmonë e ke quajtur tënden; si do të ndiheshe të hidheshe në një të panjohur të plotë?
Kjo është pikërisht ajo që po përjetojnë kaq shumë njerëz në të gjithë botën tani. Sipas agjencisë së Kombeve të Bashkuara për refugjatët, në fund të qershorit 2025, kishte më shumë se 117 milionë njerëz në të gjithë botën që janë zhvendosur me forcë për shkak të persekutimit, konfliktit, dhunës dhe shkeljeve të të drejtave të njeriut. Kjo do të thotë se një në çdo 70 njerëz në Tokë nuk ka mbetur pa zgjidhje tjetër përveçse të braktisë shtëpinë e tyre. Nga këta, shumica janë zhvendosur brenda vendeve të tyre, prandaj nuk quhen refugjatë. Prandaj, numri i refugjatëve vlerësohet të jetë rreth 42 milionë, më shumë se 40% e të cilëve janë fëmijë.
Në këtë tablo të ndërlikuar duhet të shtojmë një faktor tjetër: krizën klimatike, e cila është kryesisht historia e ujit. Sot, nga 10 vendet më të varfra nga uji, shtatë janë në Lindjen e Mesme dhe Afrikën e Veriut. Lumenjtë tanë po shuhen. Vetëm brenda pak vitesh, Kabuli pritet të bëhet kryeqyteti i parë që do të mbetet plotësisht pa ujë.
Sot, shumica dërrmuese e refugjatëve dhe azilkërkuesve - deri në 86% - po strehohen nga jugu global. Kombet me shumë më pak fuqi ekonomike janë ato që mbajnë pjesën më të madhe të peshës.
Është mosha tre vjeçare: ankth, zemërim dhe inteligjencë artificiale. Në të gjithë lindjen dhe perëndimin, ekziston një ankth që prek thellë moshën, vendin dhe komunitetin. Sondazhet e shumta globale tregojnë se bota po bëhet një planet i zemëruar. Dhe, sa i përket inteligjencës artificiale dhe platformave të mediave sociale, përmes algoritmeve, reklamave të klikimeve dhe dhomave të jehonës, ato shpesh shfrytëzojnë dhe përkeqësojnë nivelet e frustrimit emocional, duke thelluar përçarjet.
Kriza e zhvendosjes po përshpejtohet dhe do të vazhdojë. Për ta adresuar atë, duhet t'i kushtojmë vëmendje jo vetëm politikës, financës, teknologjisë apo ekonomisë, por edhe diçkaje thelbësore për ekzistencën njerëzore: artit të të treguarit të historive.
_______________________________
Pa histori, njerëzit janë thjesht numra. Qeniet njerëzore shndërrohen në përgjithësime të ftohta dhe abstrakte, të shtyra në dualitete "ne" kundrejt "atave". Truri ynë nuk është i pajisur për të kuptuar ndryshimin midis, të themi, "5,000 të vdekurve" dhe "50,000 të vdekurve". Vetëm kur e dimë historinë e dikujt jemi vërtet në gjendje të kuptojmë hidhërimet, gëzimet, ëndrrat e tij, të cilat nuk janë aq të ndryshme nga tonat, dhe ndoshta arrijmë të kuptojmë, në fund, se personi që mund ta kemi konsideruar prej kohësh si "tjetri" është, në fakt, vëllai ynë, motra jonë.
Autori amerikan Thomas Wolfe lindi në vitin 1900 dhe jetoi një kohë të një shkatrrimi të madh shoqëror, politik dhe ekonomik, që përfshinte Luftën e Parë Botërore, rënien e tregut të aksioneve të vitit 1929 dhe Depresionin e Madh. Wolfe ishte i talentuar, ose i mallkuar, me kujtesë të plotë: një aftësi të jashtëzakonshme për të kujtuar të kaluarën me saktësi fotografike. Ai nuk ishte vetëm një shkrimtar prozash, por edhe një ruajtës kujtimesh, një dëshmitar i kohës së tij, dhe kur vdiq, la pas më shumë se 4,000 faqe shënimesh të pabotuara dhe tregime të papërfunduara. Nga këto kuti me letra doli një roman që u botua pas vdekjes me titullin " Nuk mund të kthehesh përsëri në shtëpi". Drejt fundit të librit thuhet:
"Ata nuk e dinin se nuk mund të kthehesh në shtëpi përsëri. Amerika kishte arritur në fund të diçkaje dhe në fillim të diçkaje tjetër. Por askush nuk e dinte se çfarë do të ishte ajo diçka tjetër dhe nga ndryshimi, pasiguria dhe gabimet e udhëheqësve u rrit frika dhe dëshpërimi."
Poetja e madhe Maya Angelou e lexoi dhe e shijoi romanin e Wolfe, por kishte një gjë që nuk i pëlqente: titulli. Ajo besonte se askush nuk mund të largohej kurrë nga shtëpia: se çfarëdo që të ndodhë, pavarësisht se sa larg jemi të detyruar të migrojmë ose sa krejtësisht të panjohura janë mjediset e reja në të cilat katapultohemi, ne gjithmonë i marrim me vete në shtëpi: “Njeriu mban hijet, ëndrrat, frikën dhe dragonjtë e shtëpisë nën lëkurën e tij”, shkruan Angelou, “në cepat më të largët të syve dhe në shqisat e veshit”.
Pra, nga njëra anë, nuk mund të kthehesh përsëri në shtëpi. Është një çarje. Nga ana tjetër, nuk mund të largohesh kurrë nga shtëpia, sepse ajo do të vijë gjithmonë me ty kudo që të shkosh - aq shumë sa mungesa e saj do të bëhet një prani. Unë besoj se çdo refugjat, çdo emigrant, çdo mërgimtar, çdo person me prejardhje minoritare me prejardhje të çrrënjosur e di për çfarë po flas, shkruan The Observer, transmeton Klankosova.tv
Si një autore emigrante në vetë-ekzil për një kohë kaq të gjatë, si një romanciere që nuk është kthyer në Stambollin tim të dashur për më shumë se 11 vjet, mbaj me vete rrugët gjarpërore, aromat, erëzat, pulëbardhat, shitësit e simiteve të Stambollit. Qyteti i vjetër shpesh depërton në ëndrrat e mia, në pauzat e mia, në buzëqeshjet e mia, në lotët e mi. Është thjesht aty, duke qëndruar në gjoksin tim gjatë gjithë kohës. Nuk di si ta shpjegoj ndryshe këtë melankolik, por e ndiej peshën e saj emocionale gjithsesi.
Në të njëjtën kohë, krahas këtij trishtimi, kësaj ekzistence të përçarë dhe të fragmentuar, kësaj ndjenje humbjeje, ekziston edhe një pasurim kulturor, një mundësi për ripërtëritje, një rritje shpirtërore dhe intelektuale që vjen nga takimi me qenie njerëzore nga të gjitha prejardhjet. Kam ndërtuar një shtëpi të re - si në Mbretërinë e Bashkuar ashtu edhe në gjuhën angleze. Dhe ndoshta, për çdo rrëfimtar, ekziston një atdhe i pandryshueshëm: Storyland.
_______________________________
Pse “shtëpia” është kaq thelbësore dhe ekzistenciale për njerëzit? Grekët e lashtë kishin një fjalë specifike për “kthimin në shtëpi”, nostos . Ata e pëlqenin shumë këtë ide dhe kthimi i heroit në atdheun e tij ishte një temë e preferuar. Ekziston një fjalë tjetër e lidhur ngushtë me nostos, që është nostimon , dhe do të thotë “i ëmbël” ose “i këndshëm”. Homeri na thotë në Odisea : “Nuk ka asgjë më të dashur për një njeri sesa toka e tij.”
Fjala nostos lidhet gjithashtu me nostalgjinë. Brenda këtij koncepti, përveç nostos , ekziston edhe algea , që do të thotë lëndim, dhimbje, pikëllim. Pra, nostalgjia është dëshira e dhimbshme për një vend të lënë pas, për diçka që e kemi humbur, por që një ditë shpresojmë ta gjejmë. Kjo është arsyeja pse ideja e "kthimit në origjinë" mund të ndërthuret me idenë e kthimit në një kohë më të mirë, një të kaluar të shkuar, qoftë reale apo imagjinare. Kjo mënyrë të foluri manifestohet edhe në leksikun politik - për shembull, kur flasim për regjime që vuajnë nga "nostalgjia perandorake".
Le të përqendrohemi te aspekti pozitiv i nostosit. Ky ndjenjë është aq e rëndësishme në kulturën e lashtë greke saqë kur Odiseut i ofrohet pavdekësia dhe lumturia e përjetshme nga perëndesha Kalipso, ai e refuzon ofertën dhe në vend të kësaj zgjedh të kthehet në atdheun e tij, Itakën. Odiseu është heroi i aventurave interesante, ai ka arritur gjëra të jashtëzakonshme, ka udhëtuar larg e gjerë, por në fund, ai dëshiron të kthehet në ishullin e tij të thepisur dhe të përulur Jon sepse është shtëpia e tij.
Këtu, Homeri ka vëzhguar dhe dalluar diçka thelbësore rreth qenieve njerëzore: një të vërtetë universale që shumë demagogë dhe agjitatorë populistë, ndonjëherë qëllimisht, ndonjëherë nga injoranca e pastër, nuk arrijnë ta kuptojnë sot. Askush nuk dëshiron të largohet nga shtëpia e tij dhe askush nuk do të largohet nga shtëpia nëse nuk ka zgjidhje tjetër.
_____________________________
Unë linda në Strasburg të Francës dhe u transferova në Ankara të Turqisë me nënën time në një moshë të re, pasi prindërit e mi u ndanë. Që atëherë e tutje, u rrita nga një gjyshe tradicionale - një matriark i dashur dhe i dhembshur në një mjedis jashtëzakonisht konservator dhe patriarkal. Isha fëmijë i vetëm dhe një fëmijë shumë i vetmuar. Miqtë e mi ishin qenie imagjinare. Librat u bënë shoqëruesit e mi. Para se të mbushja 10 vjeç, u transferova në Spanjë, ku më duhej të mësoja shpejt si spanjisht ashtu edhe anglisht.
U regjistrova në një shkollë ndërkombëtare në Madrid, ku isha i vetmi student turk në vitin tim. Një ditë, një terrorist turk u përpoq të vriste Papën, duke qëlluar dhe plagosur rëndë Zhan Palin II, ndërsa Papa po përshëndette një turmë. Pati tronditje dhe tmerr në të gjithë botën, dhe unë u tmerrova si të gjithë të tjerët. Nuk prisja të sulmohesha, të kritikohesha ashpër dhe të ngacmohesha mëngjesin tjetër kur hyra në klasë. "Çfarë po ndodh me ju njerëz?" tha një djalë. "Ju të gjithë nuk keni respekt as për një njeri të shenjtë? Ju jeni të gjithë kriminelë!"
Nuk dija çfarë të thoja. Isha një introvert i ngathët, i turpshëm dhe i mbushur me ankth, që tashmë e kisha të vështirë të përballoja shpërthimet e zhurmshme dhe nivelet e energjisë ekstroverte të shokëve të mi të klasës, por tani ndihesha i fiksuar në atë pikë.
Çfarë duhet të them në përgjigje? A duhet të them: “Jo, ne jemi njerëz të mirë, njerëz të mirë. Ti nuk e ke takuar gjyshen time.” Apo duhet të them në vend të kësaj: “Çfarë lidhje ka kjo me mua?”
A duhet të pranoj të konsiderohem si pjesë e diçkaje më të madhe se vetja ime apo të këmbëngul të më shohin thjesht si budalla, unë nuk jam unë. Çfarë ndryshimi bënte kjo nuancë gjithsesi kur të tjerët më perceptonin përmes lentes së një kategorie kombëtare/etnike/fetare.
Nga ajo ditë e pakëndshme dhe shqetësuese, këto fjalë mbetën në mendjen time:
"Ju të gjithë. Ju jeni të gjithë kriminelë..."
Deri atëherë, mendoja se isha thjesht vetja ime e hutuar, e vështirë dhe e vetmuar. Nuk e dija që isha pjesë e një emri kolektiv derisa dikush më thirri: "Ju shumë".
Unë besoj se çdo refugjat, çdo emigrant, çdo mërgimtar, çdo person me prejardhje nga minoritetet e di për çfarë po flas.
____________________________
Sot, ne shtyhemi vazhdimisht në dikotomi të ndryshme artificiale dhe të ngrira. Na thuhet se dikush mund të zgjedhë ose të kujdeset për sigurinë dhe mbrojtjen e vendit të vet, ose të mbrojë kufijtë plotësisht të hapur pa asnjë kontroll. Ose je patriot që e do atdheun e vet, ose je në kampin e kundërt, pa menduar shumë për popullin ose tokën tënde.
Nuk kemi pse ta pranojmë këtë imponim binar. Kujdesi i thellë për të ardhmen dhe mirëqenien e atdheut tënd nuk është pengesë për t'u kujdesur për të ardhmen dhe mirëqenien e njerëzimit ose anasjelltas. Pothuajse kurrë nuk inkurajohemi të mendojmë për veten tonë si "që përmbajnë turma", sipas fjalëve të Walt Whitman. Asnjëherë në terma të përkatësive të shumëfishta. Diçka fluide dhe në ndryshim, në zgjerim, më shumë se një shumës - si valëzime që përhapen nëpër ujë.
Nuk ka qenë gjithmonë kështu: duke u kthyer prapa te filozofi i lashtë grek Diogjeni i Sinopit, ka pasur mendimtarë për të cilët dashuria për lokalen dhe dashuria për universalen ishin të lidhura në mënyrë të pazgjidhshme. Për Immanuel Kantin, mendimtarin themelor gjerman të Iluminizmit, kozmopolitizmi ishte një cilësi thelbësore për një jetë më kuptimplotë. Ai besonte me pasion se duhet të ketë një respekt gjithëpërfshirës për dinjitetin e çdo qenieje njerëzore.
Një kozmopolit moral është dikush që mbron barazinë e të gjithë njerëzve, pavarësisht nga raca, klasa, gjinia etj. Kanti argumenton se empatia - empatia aktive, jo e fjetur - është një përgjegjësi, një detyrë etike.
Kanti gjithashtu besonte se kozmopolitizmi qytetar dhe patriotizmi nuk janë në konflikt, por mund të shkojnë dorë për dore. Në librin e saj brilant Kanti dhe Kozmopolitizmi: Ideali Filozofik i Qytetarisë Botërore, studiuesja Pauline Kleingeld tregon se ai "shkon aq larg sa thotë se patriotizmi është një detyrë kozmopolite".
Nuk kemi pse të pranojmë dualitetet retorike që na imponohen. Mund ta duam kulturën tonë, trashëgiminë tonë stërgjyshore, vendin tonë, të ndiejmë një afinitet me bashkatdhetarët tanë dhe në të njëjtën kohë, të kujdesemi thellësisht dhe sinqerisht për njerëzimin. Nuk pres që të gjithë të ndihen kështu. Por nëse një numër i mjaftueshëm prej nesh e bëjnë këtë, mund ta mbajmë gjallë flakën e paqes, bashkëjetesës dhe empatisë, edhe në mes të erërave dhe stuhive të këtij shekulli të trazuar.
_______________________________
Hannah Arendt njihet për shkrimet e saj mbi origjinën e totalitarizmit, por më pak të njohura janë ndjenjat e saj mbi nocionin e shtëpisë dhe përkatësisë. Arendt shkroi me elokuencë për atë që e perceptonte si "pa strehë në një shkallë të paparë, mungesë rrënjësh në një thellësi të paparë". Ajo tha gjithashtu: "Ne refugjatët, nuk na pëlqen të na thërrasin me këtë emër".
Pavarësisht se si e quajmë veten refugjatë, emigrantë, të mërguar, të sapoardhur, vendas, patriotë, vendas – historitë dhe fatet tona janë thellësisht të ndërthurura. Ne nuk jemi pa rrënjë. Ne jemi rrënjët e njëri-tjetrit.
Algoritmet vazhdojnë të na ndajnë në siguri që përplasen dhe fise që ndërluftojnë. Por brenda Storyland - ku nuk ka pasaporta, kufij, dualitete dhe hierarki - ne mund të gjejmë njëri-tjetrin, të dëgjojmë histori të padëgjuara, të ri-njerëzojmë ata që janë çnjerëzuar. Ne mund të shërojmë butësisht por me pasion plagët, të riparojmë atë që është thyer dhe të kujtojmë se të gjithë jemi qytetarë të një njerëzimi. /Klankosova.tv
