30 vitet e UNICEF-it në Kosovë: Një fillim më i mirë për çdo fëmijë

Një fillim më i mirë për çdo fëmijë në Kosovë

Një vaksinë që shpëton jetë. Një klasë që rihapet pas konfliktit. Një fëmijë i vogël që zbulon gëzimin e të mësuarit.

Momente të ndryshme, breza të ndryshëm, por të gjitha pjesë e së njëjtës histori: 30 vitet e UNICEF-it në Kosovë.

Që nga viti 1995, UNICEF në Kosovë ka punuar së bashku me komunitetet, institucionet dhe partnerët për të mbrojtur të drejtat e fëmijëve dhe për të ndihmuar në krijimin e mundësive që çdo fëmijë të lulëzojë.

Në vitet e para, një nga prioritetet ishte luftimi i poliomelitit. Në vitin 1996, një fushatë derë më derë e udhëhequr nga autoritetet lokale shëndetësore, UNICEF dhe 7,000 vullnetarë nga OJQ-ja Nëna Terezë arriti rreth 65,000 fëmijë në të gjithë Kosovën. Deri në vitin 2002, ajo u shpall e lirë nga poliomeliti.

Gjatë dhe pas konfliktit në Kosovë, UNICEF mbështeti shërbimet shëndetësore emergjente, siguroi furnizime thelbësore për familjet e zhvendosura dhe ndihmoi në rindërtimin e më shumë se 140 shkollave, duke mundësuar që rreth 100,000 fëmijë të ktheheshin në klasë.

Tri dekada më vonë, puna vazhdon të evoluojë. Por në zemër të kësaj janë njerëzit që e bëjnë të mundur këtë punë dhe fëmijët e familjet, jetët e të cilëve preken. Ja disa nga historitë e tyre.

Vetëm pak kilometra larg Gjakovës në Kosovë, fshati Brekoc është shtëpia e shumë familjeve rome, ashkali dhe egjiptiane. Për vite me radhë, varfëria, papunësia dhe përjashtimi social bënë që shumë fëmijë këtu të kishin qasje të kufizuar në edukimin e hershëm.

Sot, çdo mëngjes shpaloset një histori ndryshe në Qendrën e Zhvillimit të Hershëm të Fëmijëve në komunitet, ku fëmijët mund të mësojnë, të luajnë dhe të krijojnë miqësi pranë shtëpisë.

Në hyrje të qendrës, e cila menaxhohet nga OJQ-ja "Bethany Christian Services" (BCS) me mbështetjen e UNICEF-it në Kosovë, e qeshura e fëmijëve përhapet në oborr. Çantat shumëngjyrëshe kërcejnë mbi supet e vogla ndërsa ata nxitojnë të hyjnë brenda, të etur për të mos humbur asnjë çast të ditës që i pret.

Që nga dhjetori i vitit 2019, qendra e ka sjellë edukimin e hershëm drejtpërdrejt në zemër të Brekocit. Në vend që familjet të udhëtonin për të marrë shërbime, UNICEF-i dhe partnerët i sollën ato në komunitet, duke u ofruar fëmijëve qasje të sigurt në mësimin e hershëm pranë shtëpisë.

"Programi ofron shumë më tepër sesa edukim parashkollor. Fëmijët përfshihen në aktivitete mësimore të përshtatshme për moshën, marrin vakte ditore ushqyese dhe kanë qasje në klasa të sigurta e stimuluese, të pajisura me materiale edukative," thotë Dhurata Xhahnemi, edukatore.

Çdo ditë, fëmijët vijnë të gatshëm për të mësuar, luajtur, kënduar, vizatuar dhe për të krijuar miqësi që i përgatisin ata për shkollën dhe për jetën.

Pastaj, dera e klasës hapet. Jashtë vrapon Edona, katërvjeçare.

Që në moshë të vogël, Edona tregoi vendosmëri. Ajo shëtiste lopën e familjes së bashku me gjyshen, duke kaluar pranë qendrës gjatë rutinës së tyre të përditshme. Edhe nga larg, ajo tërhiqej nga zërat e fëmijëve që qeshnin dhe luanin. Kjo përvojë i mbeti në mendje edhe pasi ato kishin kaluar aty pranë.

Në shtëpi, ajo i thoshte vazhdimisht nënës se donte të shkonte edhe ajo atje, duke kërkuar ta vizitonte qendrën.

E ëma e Edonës e di mirë se sa lehtë mund të humbasin mundësitë. Ajo u martua në moshë të re dhe pa dy nga fëmijët e saj më të mëdhenj të linin shkollën, ndërsa vajza e saj e madhe u martua kur ishte vetëm 12 vjeçe. Ajo ishte e vendosur që rruga e Edonës të ishte ndryshe. Kështu, ajo mori një vendim të thjeshtë, por të rëndësishëm: Edona do të shkonte në qendër.

Shpejt, Edona u bë një nga fëmijët më aktivë aty. Ajo i ndihmon dhe i inkurajon bashkëmoshatarët e saj, madje duke vepruar si "mentore" për fëmijët që sapo kanë filluar të përshtaten. Ajo troket në dyert e lagjes, duke u bërë thirrje miqve që t'i bashkohen, në mënyrë që të mund të shkojnë së bashku.

“Falë Edonës, shumë fëmijë erdhën në qendër. M’u deshën vite për të ndërtuar besimin me familjet dhe për t’u treguar atyre se sa e rëndësishme është të investosh në fëmijërinë e hershme. Por fëmijët si Edona të kujtojnë pse kjo ka rëndësi,” thotë mësuesja e saj, Dhurata.

Historia e Edonës është pjesë e një ndryshimi më të gjerë që po ndodh në Brekoc. Përvoja e saj tregon se çfarë mund të ndodhë kur fëmijët kanë një vend të sigurt për të mësuar, për të luajtur dhe për t'u rritur pranë shtëpisë.

Që nga prezantimi i modelit të edukimit në fëmijërinë e hershme (ECE) të bazuar në komunitet në vitin 2010, UNICEF-i ka mbështetur 30 qendra në mbarë Kosovën, duke përfshirë më shumë se 3,000 fëmijë të moshës 3–4 vjeç, kryesisht në komunitete rurale dhe të margjinalizuara. Për familjet që dikur kishin pak ose aspak mundësi për edukimin e hershëm, këto qendra po hapin dyer të reja dhe po u ofrojnë më shumë fëmijëve një fillim më të mbarë.

Çfarë ju frymëzoi të bashkoheshit me UNICEF-in?

Kujtimet e mia më të hershme përfshijnë shumë lojëra, momente gëzimi dhe piknikë të shpeshtë me prindërit dhe gjyshërit e mi. Megjithatë, këto momente shpesh ndodhën në një kontekst të ndërprerë: të mësuarit tim u ndërpre për shkak të konfliktit në Kosovë. Përjetova migrimin dhe më duhej të gjeja zërin tim në një shoqëri të re që nuk e kuptoja plotësisht në moshën 10 vjeç. U ktheva në shtëpi dhe u rrita në një shoqëri që po rindërtonte dhe riformësonte identitetin e saj. Kjo më bëri shumë vëzhguese që në fillim dhe kurioze pse rrugët e njerëzve mund të jenë kaq të ndryshme.

Në punën time të parë si auditor, nuk mora përgjigjet e këtyre pyetjeve, por gjërat u përmirësuan kur kalova në ekonominë e zhvillimit. Mbaj mend që pashë grafikë dhe teori që ofronin prova të gjalla se si njerëzit e sotëm janë produkt i fëmijëve të djeshëm, mjedisit të tyre, kujdesit shëndetësor, ushqimit, dashurisë, neglizhencës dhe edukimit që morën.

E pashë nga afër duke punuar me një organizatë bazë që mbështeste nënat shtatzëna dhe të reja dhe foshnjat e porsalindura, dhe infermierë dhe mësues që punonin pa u lodhur, duke arritur në zona të largëta malore.

Më tregoi se njerëzit janë çelësi dhe se, ndonjëherë, pavarësisht qëllimeve më të mira, sistemet mund të dështojnë nëse nuk përqendrohen rreth nevojave, sfidave dhe punës së palodhur të njerëzve të përkushtuar. Kjo është ajo që më solli në UNICEF.

Cili ka qenë momenti juaj më krenar duke punuar për UNICEF?

Duke punuar në UNICEF, kam mësuar të vlerësoj ndikimin e vërtetë përmes arritjeve të vogla në punën tonë të përditshme.

Një ditë është një baba rom që angazhohet me kujdes në një seancë për zhvillimin e shkrim-leximit të hershëm, duke shprehur mirënjohjen e tij që hapëm një qendër edukimi të hershëm të bazuar në komunitet në fshatin e tij. Ditë të tjera po dëshmojmë edukimin e hershëm të fëmijërisë si një përparësi kyçe zhvillimi për Kosovën.

Ndihem thellësisht krenar dhe mirënjohës që shoh ndikimin më të gjerë të punës sonë në kurrikulën e re të edukimit të hershëm të fëmijërisë, me mësuesit e klasës së parë që raportojnë se fëmijët janë më të pavarur, komunikojnë më mirë dhe tregojnë aftësi më të forta të të menduarit kritik.

Ka ende shumë rrugë për të bërë. Fëmijët nga familjet rome, ashkali dhe egjiptiane, fëmijët me aftësi të kufizuara dhe ata që jetojnë në varfëri janë ende të privuar në mënyrë disproporcionale nga shërbimet bazë.

Sot, Kosova po hap më shumë dyer kopshtesh dhe po e ndryshon këndvështrimin e saj mbi atë që nënkupton fëmijëria. Çdo fëmijë tashmë shihet si një individ i barabartë, i aftë dhe kureshtar, me të drejta të plota e të patjetërsueshme, e jo thjesht si dikush që ende duhet të bëhet qytetar i mirëfilltë.

Çfarë këshille do t'u jepnin të rinjve apo të tjerëve që janë të interesuar për këtë fushë?

Do t'u thoja se puna në UNICEF nuk është thjesht një punë, por një përvojë e vazhdueshme mësimi, një përgjegjësi dhe diçka për të cilën mund të krenohesh.

Rezilienca është çelësi. Puna jonë na sjell shumë pranë fëmijëve që jetojnë në varfëri, në shtëpi ku jo gjithmonë ka ushqim të mjaftueshëm për një zhvillim të shëndetshëm, apo në familje ku një libër për fëmijë konsiderohet luks. Ato imazhe mbeten me ty dhe formësojnë mënyrën se si e sheh botën dhe si lidhesh me njerëzit.

Në një botë që ndryshon dhe evoluon jashtëzakonisht shumë, duhet të kesh një pikë referimi dhe të përpiqesh të mos i humbasësh nga sytë fëmijët më të lënë pas dore, apo prindërit që punojnë pa u lodhur, e megjithatë nuk arrijnë t'i shohin fëmijët e tyre të arrijnë potencialin e plotë. Asnjëherë mos i trajtoni fëmijët si diçka dytësore.

Në fund, këshilla ime është të mbani mend se, pavarësisht prejardhjes apo përvojës suaj, UNICEF-i përqendrohet te një qëllim i përbashkët: një botë ku çdo fëmijë është i sigurt, i mbështetur, i dashuruar dhe i lumtur!

Për familjet në Kosovë, edukimi në fëmijërinë e hershme (EFH) mund të nënkuptojë shumë më tepër sesa thjesht një vend ku fëmijët mësojnë dhe luajnë. Ai mund t'u japë prindërve, veçanërisht grave, më shumë kohë për të punuar, studiuar apo për të shfrytëzuar mundësi të reja, duke ndihmuar njëkohësisht komunitetet të ndërtojnë një themel më të fortë për të ardhmen.

Kjo është arsyeja pse partneritetet janë të rëndësishme.

Në vitin 2023, UNICEF-i në Kosovë krijoi një partneritet me "Devolli Corporation" (përfshirë markën e saj "Comodita Home") për të zgjeruar qasjen në edukim cilësor të fëmijërisë së hershme në komunitetet ku shërbimet mbeten të kufizuara. Partneriteti nisi në Dragash, ku një qendër e EFH-së me bazë në komunitet, në Brodosanë/Bresanë, u dha fëmijëve të moshës 3–4 vjeç mundësinë e parë për të marrë pjesë në aktivitete të organizuara të mësimit të hershëm, pranë shtëpisë së tyre. Në një mjedis të sigurt dhe stimulues, fëmijët mund të mësonin, luanin dhe socializoheshin, ndërsa prindërit përfitonin mbështetje më të madhe për të balancuar jetën familjare, arsimin dhe punën.

Për familjet, ndikimi shkoi përtej mjedisit të klasës. "Nënat kanë mundësinë të përqendrohen te vetja ose te karriera e tyre," thotë Azra Trupaj Sallahi, edukatore dhe nënë nga ky komunitet.

Suksesi i qendrës ndihmoi gjithashtu në krijimin e një hovi për investime afatgjata. Më pas, komuna e Dragashit u zotua të ndërtonte një objekt të dedikuar për EFH-në me qëndrim ditor të plotë për fëmijët e moshës 0–6 vjeç, duke e shndërruar kështu partneritetin fillestar në një zgjidhje më të qëndrueshme për familjet.

Dhe partneriteti nuk u ndal me kaq.

Duke u mbështetur te puna e kryer në Dragash, UNICEF-i dhe Comodita Home e zgjeruan partneritetin e tyre në vitin 2025, duke ofruar mbështetje për komunitete të tjera në Kosovë dhe duke e shtrirë bashkëpunimin edhe në Shqipëri.

"Të investosh te fëmijët do të thotë të investosh te e ardhmja," thotë Shkëlqim Devolli nga Comodita Home.

Dëshmitë na tregojnë vazhdimisht se zhvillimi dhe arsimi i fëmijërisë së hershme janë një nga investimet më të zgjuara. Është një nxitës i fuqishëm i barazisë, duke u dhënë fëmijëve më të cenueshëm një shans të barabartë për të mësuar, luajtur, për të qenë të sigurt dhe për të ëndërruar. Megjithatë, rezultatet nuk ndodhin brenda natës.

Rritja e fëmijëve kërkon kujdes dhe përpjekje; kërkon durim dhe, mbi të gjitha, buxhetim të qëndrueshëm dhe të përshtatshëm të shërbimeve. Shumë fëmijë në Kosovë janë ende të privuar nga të drejtat e tyre themelore dhe potenciali i tyre kalon pa u vënë re, pasi vendi ku lindin, rrethanat e familjes së tyre ose komuniteti i tyre ende mund të përcaktojnë nëse ata e kanë atë shans.

Ne nuk mund ta ndryshojmë fillimin e historisë së një fëmije më vonë. Mund ta ndryshojmë atë tani, duke ndarë burime financiare dhe njerëzore të bazuara në prova për të ofruar shërbime të barabarta dhe cilësore të zhvillimit dhe arsimit të fëmijërisë së hershme për të gjithë fëmijët.

Po sikur çdo fëmijë të kishte mundësinë të rritej i shëndetshëm, i sigurt dhe i lirë për të ëndërruar gjëra të mëdha?

Një e ardhme e tillë është e mundur. Por ajo nuk do të ndodhë rastësisht. Kërkohet angazhimi i të gjithëve ne: qeverive, bizneseve, komuniteteve dhe njerëzve si ju.

Sepse ndryshimi fillon me atë që bëjmë sot: zërat që ngremë, zgjedhjet që bëjmë dhe veprimet që ndërmarrim.

Së bashku, mund të ndihmojmë në ndërtimin e një të ardhmeje ku çdo fëmijë ka mundësinë të lulëzojë dhe të përmbushë potencialin e tij.

Po sikur çdo fëmijë të kishte mundësinë të rritej i shëndetshëm, i sigurt dhe i lirë për të ëndërruar gjëra të mëdha?

Një e ardhme e tillë është e mundur. Por ajo nuk do të ndodhë rastësisht. Kërkohet angazhimi i të gjithëve ne: qeverive, bizneseve, komuniteteve dhe njerëzve si ju.

Sepse ndryshimi fillon me atë që bëjmë sot: zërat që ngremë, zgjedhjet që bëjmë dhe veprimet që ndërmarrim.

Së bashku, mund të ndihmojmë në ndërtimin e një të ardhmeje ku çdo fëmijë ka mundësinë të lulëzojë dhe të përmbushë potencialin e tij.